کانال انجمن روانشناسی اسلامی در پیام رسان سروش: @islamicpa یا sapp.ir/islamicpa

پرداختن روان‌شناسان به مفهوم و قلمرو دین ضروری است

    حجت الاسلام دکتر عباسعلی شاملی رئیس انجمن روان‌شناسی اسلامی در چهارمین نشست اساتید منتخب علوم انسانی اسلامی با موضوع «روان شناسی اسلامی»، اظهار داشت: از ابتدای انقلاب اسلامی موضوعاتی که در باب روان شناسی اسلامی مطرح شده به نظریات پیشگامان این حوزه اکتفا شده و با توجه به اینکه نظریات این علم نشات گرفته از مبانی غرب است بنابراین قابل عرضه جهانی نیست و نیاز است تا در این زمینه تحقیق و بررسی بیشتری انجام شود.

    وی پرداختن به اصل دین، شناسایی مفهوم و قلمرو دین را برای همه روان شناسان ضروری دانست و گفت: به نظر می‌رسد اساتید حوزه و دانشگاه در نظریه با کمبود مواجه هستند از این رو پرداختن به متون دینی و اسلامی سازی روان شناسی یکی از ضروریات این حوزه به شمار می‌آید.

    رئیس انجمن روان‌شناسی اسلامی تاکید کرد: تلاش برای اسلامی سازی دانش روان شناسی یا تولید دانش روان شناسی اسلامی از جمله محورهای مهم پژوهش است که از آغاز انقلاب اسلامی و شکل‌گیری انقلاب فرهنگی در کشور از دغدغه‌های‌ اصلی صاحبان اندیشه و قلم در عرصه‌های علوم انسانی و اجتماعی بوده است.

    ایشان ادامه داد: همگرایی یا واگرایی دین و علم در موضوع و مسائل، یگانگی یا دوگانگی زبان بیان مسائل در دین و علم، یگانگی یا دوگانگی روش پژوهش در دین و علم و چگونگی انتساب علم به دین برخی از چالش‌های اصلی این نهضت است.

    وی با بیان اینکه استفاده از اندیشه‌های عالم بزرگ شهید محمد باقر صدر در حوزه روانشناسی دینی بسیار راهگشا خواهد بود، اضافه کرد: در اندیشه این فقیه بزرگ قرآن پژوهی و استخراج آیات و مفاهیم قرآن پیش نیاز همه علوم به شمار می‌آید.

    رئیس انجمن روان‌شناسی اسلامی تصریح کرد: نقد مبانی و بنایی، عرضه روش پژوهش ویژه در منابع دین برای استخراج و تولید علم دینی، راه‌اندازی پژوهش‌های زمان مند خُرد و مسأله محور، تلاش برای تدوین و تبیین نظریه یا نظریات اسلامی روان شناختی با هدف تجمیع خوشه‌ای یافته‌ها در پژوهش‌های مسأله محور، برخی از پیش نیازهای طولی یا عرضی این جریان فکری در جمهوری اسلامی ایران است.

    وی مطرح کرد: این نهضت بزرگ، هنوز دوران کودکی و بلکه نوزادی خود را پشت سر می‌گذارد و چه بسا ایرانیان همانند غربی ها، ناچار باشند یک رنسانس جدیدی را تجربه و پشت سر بگذارند تا موفق به تولید علوم دینی در عرصه‌های علوم انسانی و اجتماعی شوند.

    حجت الاسلام شاملی علامه مصباح یزدی را از پیشگامان این نهضت بزرگ در حوزه علمیه قم ذکر کرد و گفت: اسلامی سازی علوم بیش از آن که یک نهضت درون دینی در راستای تولید علوم با وصف و صبغه اسلامی باشد یک زاویه انحرافی است که اندیشمندان مسلمان را از مشارکت در توسعه و تعمیق علوم در سطح جهانی و برون دینی باز می‌دارد.

    وی در پایان سخنانش گفت: مفهوم شناسی و قلمروسنجی دین، بازخوانی همگرایی یا واگرایی دین و علم، بازخوانی واگرایی یا همگرایی دین و فلسفه یا عقل و وحی، گذراندن واحد معرفت شناسی اسلامی و انسان شناسی اسلامی ویژه دانشجویان از جمله پیش نیازهای جدی برای مشارکت جوانان حوزوی و دانشگاهی در این نهضت بزرگ است.


    تاثیر دینداری در کاهش افسردگی/ از دیدگاه روان‌شناسی، معراج حرکت متعالی است

    حجت الاسلام دکتر حمید رفیعی هنر، نایب رئیس انجمن روانشناسی اسلامی و عضو هیئت علمی گروه روان‌شناسی دانشگاه قرآن و حدیث نیز در نشست اساتید منتخب علوم انسانی اسلامی با اشاره به رابطه دینداری و افسردگی بیان کرد: رابطه این دو همواره یکی از مسائل چالش برانگیز است و طبق پیش‌بینی‌ها افسردگی به عنوان دومین اختلال ناتوان کننده جهان تبدیل شده است.

    وی افزود: در این زمینه تحقیقات زیادی انجام شده که حاکی از آن است مردم جهان به روح الهی و خداوند اعتقاد دارند و درصد کمی منکر وجود خدا هستند.

    رفیعی با اشاره به اینکه دین اسلام در میان سایر ادیان سریعترین رشد را در جهان دارد، تاکید کرد: بنابراین نکته‌ای که همواره مطرح می‌شود این است که بین دین داری و افسردگی چه رابطه ای وجود دارد.

    وی گفت: طبق تحقیقات فرا تحلیلی که در سال ۲۰۱۱ در رابطه دینداری و افسردگی انجام شده نشان دهنده آن است که بیش از ۶۰ درصد مطالعات انجام شده در ۵۰ سال گذشته، نشان دهنده این است که رابطه معکوسی بین دینداری و افسردگی وجود دارد و هر چقد دینداری افزایش یابد، افسردگی کاهش و سرعت بهبودی افزایش می‌یابد و تنها ۶ درصد تحقیقات به این نتیجه رسیده است که بین دینداری و افسردگی رابطه مستقیم وجود دارد.

    عضو هیئت علمی گروه روان‌شناسی دانشگاه قرآن و حدیث تصریح کرد: طبق تحقیقات پژوهشگران متغییرهای میانجی همچون دینداری، موجب ایجاد رفتارهای سالم، کاهش افسردگی، حمایت اجتماعی و امید بخشی  در زندگی افراد می‌شود.


     رسالت تمامی انبیاء الهی رشد انسان از زمین تا آسمان است

    در ادامه این نشست دکتر باقر غباری بناب عضو هیات علمی دانشگاه تهران در چهارمین نشست اساتید منتخب علوم انسانی اسلامی به بررسی مقاله‌ای با موضوع «بازخوانی روان‌شناختی سفر معنوی حضرت نبی اکرم(ص)» پرداخت و عنوان کرد: معراج یکی از رخدادهای بسیار مهم در زندگی حضرت نبی اکرم(ص) است و شعرا، علما و هنرمندان از دیدگاه‌های گوناگون به آن پرداخته‌اند. در حالیکه از دیدگاه روان‌شناختی این سازه معنوی مورد بررسی و کنکاش قرار نگرفته است.

    وی با اشاره به معنای واژه «اسراء و معراج» گفت: اصطلاح اسراء و معراج در سفر روحانی و معنوی پیامبر(ص) بر این دلالت می‌کند که سفر ایشان از مکه شروع شده و تا حضور باری تعالی و ملاقات حق ادامه می‌یابد. بنابراین اسراء به این معناست که خداوند بنده خود را به این سفر مهم از مسجد‌الحرام تا مسجدالاقصی هدایت کرده است.

    این استاد دانشگاه ادامه داد: از دیدگاه روان‌شناسی، معراج یک حرکت متعالی است که از پایین‌ترین قسمت نفس انسانی شروع می‌شود و به‌ تدریج به‌سوی متعالی شدن، رسیدن به محضر حق و آراسته شدن به اسماء الهی به پیش می‌رود. این مسیر حرکت در نوشته‌های فیلسوفان و عرفای اسلامی نیز بیان شده است. به‌عنوان مثال ابوعلی سینا این حرکت رو به بالا را در تمثیل عرفانی خود تحت عنوان «حی بن یقظان» به زیبایی ترسیم کرده است.

    وی «تفکیک خودآگاهی از ناخودآگاهی و تفکیک علم لدنی از علم تحصلی»، «مرحلۀ پدیداری عشق و عرفان در حوزۀ خودآگاهی؛ قلب به‌‌عنوان کانون اندیشیدن»، «تشکیل پیوند بین عشق و عقل»، «تشکیل خودآگاهی جهانی و شعور کیهانی در انسان و آگاهی از علوم پنهانی»، « ایجاد آمادگی و زمینه‌ای برای شکوفایی و تشکیل خودآگاهی اخلاقی»، «تشکیل خودآگاهی اخلاقی و دریافت ده فرمانی» و «رسیدن به مقام وحدت و فنا شدن کثرت در وحدت» را از مقام‌های هفت آسمان دانست.

    استاد دانشگاه تهران، خاطر نشان کرد: این هفت آسمان در حقیقت هفت مرحلۀ عروج به آگاهی عمیق‌تر است و هر مرحله آگاهی از مرحلۀ قبلی به لحاظ کمی و کیفی بالاتر است. به‌عنوان مثال حضرت نبی اکرم (ص) در آسمان اول با حضرت آدم (ع) ملاقات می‌کند و به ایشان سلام کرده و مورد مشایعت ایشان قرار می‌گیرد. این آسمان می‌تواند مرحله‌ای از خودآگاهی و رشد معنوی باشد که با صورت ازلی و عین ثابت حضرت آدم (ع) مشخص شده است.

    وی ادامه داد: حضرت آدم (ع) سمبل تشکیل خودآگاهی از ناخودآگاهی، خوردن از درخت ممنوعه برای کسب دانش بیشتر و افزایش خودآگاهی به بهای از دست دادن امنیت، قرب الهی و نزدیکی به الهام و اشراق بی‌واسطه است. مسالۀ هبوط تمثیل انسان امروزی از خود بیگانه است که به بهای کسب علوم تحصلی که متکی به حواس پنج‌گانه است، علم لدنی، اشراقی و الهامی را از دست می‌دهد و آنرا کنار می‌گذارد.

    غباری بناب اظهار کرد: در هرصورت این مرحله یکی از مراحل سیر و سلوک طبیعی بوده که لازم است از آن گذر شود؛ یعنی با استفاده از علوم تحصلی، علم لدنی نیز جایگاه خود را دریابد و علم لدنی بر علم تحصلی اشراف و برتری یابد.

    وی افزود: در بررسی معراج، نویسندگان سفر معنوی حضرت نبی اکرم(ص) را به‌عنوان یک رخداد روانی بررسی کرده‌اند که در این سفر روحانی قسمت‌های مختلف روان به‌صورت سمبلیک مورد بررسی قرار گرفته است. در این سیر و سلوک روانی در اثر پرهیزهای گوناگون و تقواپیشگی حضرت نبی اکرم(ص) کشش درونی برای ملاقات خدا به‌وجود آمده و حضرت جبرائیل(ع) به‌عنوان فردی کمک کننده به حضرت و هادی راه سفر در پیمودن درجات معنوی کمک کرده است.

    این استاد دانشگاه در پایان سخنانش گفت: حضرت نبی اکرم(ص) در این سفر تا جایی اوج می‌گیرد که بین ایشان و عرش اعظم به اندازۀ قاب قوسین(کمان) فاصله باقی می‌ماند. در این سفر عظیم حضرت از هفت آسمان گذر می‌کند و در هر آسمان فرشتۀ مخصوص و نبی مکرم ساکن در آن آسمان، حضرت نبی اکرم (ص) را زیارت کرده و پس از زیارت و خوش‌آمدگویی با آن حضرت و راهنمایی به آسمان بعدی مشرف می‌شوند.


    قلب نقطه‌ای میان نفس انسان و روح است/ سهم مهم ایمان در پیش‌برد سلامت روان

    دکتر محمد باقر کجباف استاد گروه روان شناسی دانشگاه اصفهان با موضوع «روان شناسی اسلامی»، اذعان کرد: امروزه مطالعات متعددی توسط اندیشمندان و صاحبنظران در رابطه با مذهب و اهمیت آن در تأمین بهداشت روانی در کل دنیا صورت گرفته که بر اساس نظرات و یافته‌های آنها مذهب نقش اثرگذار و انکارناپذیری بر سلامت جسم، روان و دیگر ابعاد زندگی بشر دارد.

    وی بیان کرد: بر اساس این تحقیقات نشان داده شده مذهب سهم مهمی در کیفیت زندگی برای بسیاری از مردم در سراسر جهان دارد و معنای زندگی، ایمان و اتصال به یک موجود روحانی، سهم قابل توجهی را در بالا بردن کیفیت زندگی و فراتر بردن سلامت روان دارد.

    کجباف در ادامه افزود: سلامت روح و نفس انسان با ذکر تقویت می‌شود، اما اگر هوای نفس بر نفس انسان غلبه کند، آثار پیروی از آن انسان را گمراه و موجب بیماری قلب می‌کند که در اثر آن قلب ارتباط خود را با فطرت از دست می‌دهد و تنها با «نفس مسوله» خویش در ارتباط خواهد بود.

    وی با بیان اینکه مفاهیم اسلامی، قلب مفهومی متافیزیکی است که حقیقت انسان‌ها را تشکیل می‌دهد، اظهار کرد: قلب نقطه‌ای میان نفس انسان و روح است؛ بدین شکل که قلب هر آنچه محصول نفس انسان است را جذب می‌کند و از سوی دیگر الهاماتی را از روح انسان دریافت می‌کند.

     

    استاد گروه روان شناسی دانشگاه اصفهان با بیان شباهت تقوا با «گسلش شناختی» تصریح کرد: شباهت این دو در این است که تقوا دارای بعد شناختی است و در مواقعی به کار می‌رود که هنوز گناهی صورت نگرفته و درواقع با جدایی شناختی فرد از احادیث نفس، مانع از ارتکاب به گناه می‌شود.

    کجباف ادامه داد: الگوی نظری پذیرش و تعهد بر اساس مفاهیم اسلامی و فرآیند‌های روان شناختی، قلب سلیم را در مرکز قرار می‌دهد که ذیل آن فطرت، تقوا، شرح صدر، ذکر، ایمان و عمل صالح ارائه شده است.

    وی افزود: الگوی نظری و مقدماتی آسیب شناسی روانی «اکت» مطابق با مفاهیم اسلامی نیز قلب مریض را در مرکز قرار می‌دهد و «نفس مسوله»، پیروی از هوای نفس، ضیق صدر، خوف و حزن، ضلالت و فجور را از جمله مفاهیم شش ضلعی آسیب شناسی هستند که منجر به بیمار شدن قلب می‌شوند.

    استاد گروه روان شناسی دانشگاه اصفهان در پایان اذعان کرد: پژوهش حاضر با هدف مقایسه مفاهیم نظری رویکرد روان‌شناختی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد با مفاهیم اسلامی (قرآن کریم، تفسیر المیزان و اصول کافی) و ارائه الگوی نظری و مقدماتی پذیرش و تعهد بر اساس مفاهیم اسلامی است مطرح شده است.


    علم النفس قابلیت طرح فلسفی دارد/ تحقق روان‌شناسی اسلامی از جنس تاسیس خواهد بود

    دکتر خسرو باقری استاد فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه تهران در چهارمین نشست اساتید منتخب علوم انسانی اسلامی با موضوع «روان شناسی اسلامی»، اظهار کرد: روان‌شناسی اسلامی اگر بخواهد به نحوی تحقق پیدا کند باید دو قسمت داشته باشد؛ یک قسمت مبنایی و مفروضات اساسی است که می‌توان انتظار داشت از دیدگاه اسلامی به دست بیایید ولی در قسمت دوم باید با تکیه بر تصویر تحقیق تجربی خود را انجام دهیم و روان‌شناسی را بسازد.

    وی افزود: روان‌شناسی اسلامی اگر بخواهد تحقق پیدا کند از جنس تاسیس خواهد بود ولی مثل بقیه روان‌شانسی ها که زیرساخت فلسفی و زیر ساخت مبنایی دارند، طبیعتا وامی است که روان‌شناس از یک نگرش و فرضیات خاصی دریافت می‌کند و با تکیه بر آن و با الهام گرفتن از آن فرضیه پردازی می کند و سپس فرضیه ها را باید در عرصه تجربی آزموده شود و یافته هایی به دست بیاید.

    باقری با بیان اینکه روان‌شناسی اسلامی، نباید اختصاص به مسلمانان داشته باشد بلکه باید روان تمامی انسان‌ها را مورد مطالعه قرار دهد، تاکید کرد: روان‌شناسی اسلامی باید قابلیت آن را داشته باشد که همه انسان ها از جمله مومن و مشترک را مورد مطالعه قرار دهد و به تقسیم بندی های جنسی و سنی اختصاص نداشته باشد.

    وی گفت: قسمت هایی از روان‌شناسی که بخواهد در عرصه‌های کاربردی و درمان و .. مورد استفاده قرار گیرد باید گستره وسیعی داشته باشد و برای همه انسانهایی که با مشکلات روانی مواجه هستند چاره سازی کند؛ به عبارتی مراجعان یک روان درمان‌گر اسلامی، مومنانی که به باورهای اولیه همچون خدا و آخرت اعتقاد دارد نخواهند بود.

    وی گفت: ما برای مراجعه‌کنندگان دو دسته برنامه داریم برای کسانی که ایمان به خدا دارند که براساس اعتقاداتی که دارند می‌توانیم روش‌های درمانی خود را برای آنها به کار گیریم، دسته دوم کسانی هستند که انسان عاقل هستند و بر اساس این وضعیت باید سازماندهی را برای آنها ایجاد کنیم.

    باقری ادامه داد: وقتی در آیات قرآن دوزخیان از احوالات خود سخن می گویند: «لَو کُنّا نَسمَعُ أَو نَعقِلُ ما کُنّا فی أَصحابِ السَّعیرِ: اگر ما گوش شنوا داشتیم یا تعقّل می‌کردیم، در میان دوزخیان نبودیم» بحث این است که انسان عاقل هیچگاه اهل آتش نخواهد شد بلکه آدم ابله در مسیری حرکت می‌کند که گرفتار این مسائل می‌شود.

     

    عقل؛ سرمایه مشترکی برای همه انسان‌ها

    وی با بیان اینکه عقل سرمایه مشترکی برای انسان‌هاست که بر پایه آن یکدیگر را متقاعد می‌کنند، افزود: عقل با تحلیل و استدلال به کمک انسان ها می‌آید تا کارهای مضر و مفید را تشخیص دهند و در آیه‌ای دیگر به آن صحه گذاشته است.

    باقری ادامه داد: در حدیث معروف «إِنَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَیْنِ» ذکر شده که خداوند برای مردم دو حجت ظاهری و باطنی قرار داده که حجت ظاهری انبیا و رسول و حجت باطنی عقول هستند.

    استاد فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه تهران ادامه داد: در روان‌شناسی اسلامی برداشت این است که روان‌شناسی باید بر اساس مفاهیم دینی همچون توکل، خدا و … صحبت کند در صورتی که این یکی از شاخه های کارکردی علوم انسانی می‌تواند باشد.

    باقری تاکید کرد: مطالعه نفس مشکل است و علم النفس می‌تواند به عنوان بحثی فلسفی مطرح شود اما اگر بخواهد رقیب روان‌شناسی باشد باید این مشکلات را در برابر خود دارد ولی روان‌شناسی علمی تجربی است که از طریق برخورد با پدیده های قابل مطالعه تجربی را مطالعه می‌کند.

    وی ادامه داد: فطرت موضوع راهگشایی نیست چون مفهوم مبهمی در قرآن دارد به همین دلیل تبیین‌هایی که افراد از فطرت کرده‌اند بسیار متفاوت است و تبین های حداکثری داریم مثل شهید مطهری که می خواهد به همه ابعاد گسترده در وجود انسان به عنوان فطریات از آن یاد می کند.

    این استاد دانشگاه گفت: برخی معتقدند که انسان، مدنی بالطبع است و برخی دیگر از علما و اندیشمندان مسلمان اجتماعی بودن را از ضروریات عنوان می‌کنند.

    وی با بیان اینکه گسترش مفهوم فطرت که به همه عرصه های وجودی انسان می‌پردازد مسیر پرتلاطم و چالش برانگیز دارد، افزود: برداشت من این است که در قرآن به فطرت به عنوان یک اصطلاح اشاره می‌کند همانطور که در آیه «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا» به رابطه بین انسان و خدا اشاره دارد.

    باقری اضافه کرد: عمل یک مفهوم مفیدی است که در مفاهیم اسلامی امکان مطالعه تجربی را فراهم می آورد و می تواند نتایج خوبی داشته باشد به این دلیل که جایگاه عمل در قرآن روشن است زیرا به لحاظ کمی و کیفی یک مفهوم کلیدی در قرآن به شمار می‌آید و به لحاظ کمی نیز به وفور کلمه انسان در قرآن بکارگرفته شده است.

    وی در پایان سخنانش گفت: به لحاظ کیفی مفهوم عمل مفهوم و جایگاه بسیار بالا و وزن سنگینی دارد؛ اول اینکه مفهومی است فراگیر نسبت به همه انسان ها و همه انسان‌ها را در بر می‌گیرد و بُعد دیگر این است که عمل انسان برای او هویت‌ساز است و لذا بهشت و جهنم ظاهرا تجسم اعمال انسان است.


    نفسِ انسان تمام عرصه‌های ذهنی، روانی و رفتاری او را پوشش می‌دهد

    به گزارش روابط عمومی دبیرخانه دائمی کنگره بین المللی علوم انسانی اسلامی به نقل از پایگاه خبری – تحلیلی طلیعه، آیت الله سید محمد غروی عضو شورای عالی حوزه‌های علمیه کشور در چهارمین نشست اساتید منتخب علوم انسانی اسلامی با موضوع «روان شناسی اسلامی»، اظهار کرد: روان شناسی اسلامی تلفیقی، تطبیقی و تاسیسی است و ضرورت دارد مکاتب و نظریه ها بر اساس متون فلسفی و جهان شناختی نقد و بررسی شوند.

    وی ابراز کرد: مفاهیم تلفیقی، تبلیغی و تکمیلی باید قبل از مفاهیم تاسیسی قرار گیرند، به این معنا که مفاهیم روان شناسی که جنبه روان‌شناختی دارد از آیات و روایات به دست می‌آید و در عین حال این مفاهیم می تواند زمینه ای را در رابطه با تدریس در زمینه‌های مختلف فراهم آورد.

    رئیس پژوهشکده علوم رفتاری پژوهشگاه حوزه و دانشگاه گفت: در حوزه روان‌شناسی گاهی مسائل همان است که دیگران مطرح کرده‌اند و گاهی نیز بیش از آن است و این خود می تواند ایده ای برای تاسیس روان‌شناسی باشد.

     

    آیت الله غروی تصریح کرد: روان‌شناسی اسلامی بدین معنا نیست که تنها بر یک راه شناخت بسنده کنیم و سایر روش‌ها را کنار بگذاریم بلکه هر کدام از راه‌ها می‌تواند پیش‌برنده و کامل کننده باشند.

    وی اضافه کرد: نکته دیگر این است که هر کدام از مکاتب روان‌شناسی از جمله ساخت گرایی، کنش گرایی، رفتار گرایی، تحلیل روانی، انسان گرایی و… در روان‌شناسی می‌تواند مفید فایده باشد و اگر کاستی در آن وجود دارد باید اصلاح شود.

    مدیرگروه روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه افزود: روان‌شناسی اسلامی معنایش این نیست که تنها از مفاهیم دینی استفاده کنیم اما اگر بخواهیم در عرصه روان‌شناسی اسلامی وارد شویم باید کار علمی و تجربی انجام دهیم.

    وی تاکید کرد: «نفس» تمام عرصه‌های ذهنی، روانی، انگیزشی، رفتاری و … را پوشش می‌دهد و در نتیجه به نظر می رسد نفس بحث کاملی است.