کانال انجمن روانشناسی اسلامی در پیام رسان سروش: @islamicpa یا sapp.ir/islamicpa

چهارمین نشست اساتید منتخب علوم انسانی اسلامی ویژه روان‌شناسی اسلامی

    چهارمین نشست اساتید منتخب علوم انسانی اسلامی ویژه روان‌شناسی اسلامی به همت دبیرخانه کنگره علوم انسانی اسلامی و با شرکت چهره های علمی و اساتید انجمن روانشناسی اسلامی در مشهد مقدس برگزار گردید.  

    به گزارش روابط عمومی دبیرخانه دائمی کنگره بین المللی علوم انسانی اسلامی، چهارمین نشست اساتید منتخب علوم انسانی اسلامی با محوریت روان‌شناسی اسلامی، پنجشنبه ۲۹ آذر ماه در بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در شهر مشهد مقدس برگزار شد.

    آیت الله سید محمد غروی راد، حجت‌الاسلام دکتر عباسعلی شاملی، دکتر معصومه اسماعیلی، حجت‌الاسلام دکتر محمد کاویانی ارانی، دکتر مسعود جان بزرگی، دکتر اصغری نکاح، حجت‌الاسلام دکتر محمدرضا احمدی، حجت‌الاسلام دکتر مسعود آذربایجانی، دکتر خسرو باقری، حجت‌الاسلام دکتر محمدناصر سقای بی‌ریا، حجت‌الاسلام دکتر ابوالقاسم بشیری، دکتر هادی بهرامی احسان، حجت‌الاسلام دکتر عباس پسندیده، دکتر سیدمحمدرضا تقوی، دکتر فرزاد جهان بین، دکتر عطاء‌الله رفیعی آتانی، حجت‌الاسلام دکتر حمید رفیعی هنر، حجت‌الاسلام دکتر محمدصادق شجاعی، دکتر روح الله شهابی، دکتر حمید طاهرنشاط دوست، دکتر باقر غباری بناب، حجت‌الاسلام دکتر رضا غلامی، دکتر محمدباقر کجباف، دکتر مهرداد کلانتری و دکتر فاطمه نصرتی از اساتید حاضر در این نشست بودند.


    روان‌شناسی اسلامی با طرح مفاهیم در جامعه کاربردی می شود

    دکتر مهرداد کلانتری استاد روان شناسی دانشگاه اصفهان به تشریح موضوع «سوگ و داغدیدگی در کودکان و نوجوانان در اسلام و روانشناسی» پرداخت و عنوان کرد: به منظور دستیابی به روان شناسی اسلامی به عنوان مکتبی در کنار سایر مکاتب روان شناسی، یکی از گام‌های اولیه تبیین مبانی نظری است. به همین منظور ابتدا باید مفهوم روان شناسی اسلامی بیان شود.

    رئیس کمیسیون روانشناسی اسلامی کنگره اضافه کرد: سوالی که مطرح می‌شود این است که آیا مطالعه و پژوهش در زمینه روان شناسی اسلامی ضربه زدن به اسلام است؟ در پاسخ باید گفت اگر این کار با تعصب یا شتاب‌زدگی انجام شود، به عنوان نوعی جهاد علمی تلقی می‌شود.

    این استاد روان شناسی ادامه داد: سوال دیگر این است که آیا روان شناسی اسلامی حلال تمام مشکلات جوامع اسلامی است یا خیر؟ این نوع تلقی یکی از موانع تحقق روان شناسی اسلامی است از آنجا که وضعیت کنونی روان شناسی در ایران مطلوب به نظر نمی‌رسد، روان شناسی اسلامی یکی از راه ‌های تحول در علم روان شناسی در ایران است و تحول به معنی حرکت از وضع موجود به سوی وضعیتی بهتر است.

    وی افزود: در این زمینه لازم است مفاهیم دین اسلام و روان شناسی و رابطه آن‌ها با هم به طور اجمال مطرح شوند تا بتوان از نظریه به سوی پژوهش حرکت کرد و سرانجام روان شناسی اسلامی در ایران جنبه کاربردی پیدا کند. خوشبختانه روان شناسی در ایران در حال جان گرفتن است که در صورت هدایت، روان شناسی اسلامی در ابعاد نظری و کاربردی پیشرفت می‌کند.

    کلانتری تصریح کرد: مرگ یکی از واقعیت‌های زندگی است که گاهی ناگهانی و گاهی تدریجی است. در این جهان، هر روز تعداد زیادی از افراد به دلایلی عزیزان خود را از دست می‌دهند. بنابراین، داغدیدگی بخش اجتناب‌ناپذیری از چرخه زندگی است.

    وی اظهار کرد: در دهه‌های اخیر، کشور ما ایران در معرض فجایع طبیعی و انسانی متعددی قرار گرفته است. جنگ ۸ ‌ساله عراق بر ضد ایران، موجب شد که تعداد زیادی از هم‌وطنان ما از نعمت مهر پدری محروم شوند؛ زلزله شمال در خردادماه ۱۳۶۹ تلفات سنگینی را به بار آورد. زلزله بم در پنجم دی‌ماه ۱۳۸۲ موجب ویرانی شهر شد و عمق و گستره آن توجه جهانی را به خود جلب کرد. این‌گونه واقعیت‌های اجتماعی موجب می‌شوند که مسئله داغدیدگی، بسیار جدی‌تر از گذشته مدنظر مسئولان، متخصصان و پژوهشگران قرار گیرد.

    استاد روان شناسی دانشگاه اصفهان با بیان اینکه یکی از وظایف جامعه اسلامی، رسیدگی همه‌جانبه به ایتام، خانواده‌ها و مدارس آنها و همچنین برنامه‌ریزی در زمینه تشخیص، پیشگیری و درمان اختلالات روانی آنهاست، گفت: در حوزه روان‌شناسی، تنیدگی‌های روانی و مشکلات، به دسته‌های مختلف تقسیم می‌شوند که از عوامل مهمی در به مخاطره انداختن سلامت روان آدمی‌اند.

    وی در پایان سخنانش گفت: از دست دادن عزیزان می‌تواند یکی از تنش‌زاترین رخدادهای زندگی باشد و موجب بحران عاطفی شود. فرد با از دست دادن عزیزش داغدیده می‌شود. مرگ لازمه جدایی‏ناپذیر زندگی بشر است؛ اما چه باید کرد تا سنگینی غم آن کاهش یابد و به فرصتی برای رشد و کمال تبدیل شود؟ لازم است در این حیطه، از درمان‌های متناسب با مذهب و فرهنگ جامعه استفاده کرد و ضروری است درمان گران ایرانی در روان‌درمانی، به مفاهیم و آموزه‌های اسلامی توجه کنند.


    منابع دینی به توصیف و تبیین رفتار انسان در روان‌شناسی کمک می کند

    حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر ابوالقاسم بشیری عضو هیئت علمی موسسه امام خمینی(ره) به تشریح موضوع «نقش فطرت در ساختار شخصیت» پرداخت.

     و ی در این نشست عنوان کرد: نظریه‌پردازان درباره مفاهیم ساختاری شخصیت اختلاف نظر دارند و هر کدام بر اساس مبانی فلسفی مورد پذیرش خود، مفاهیم خاصی از قبیل پاسخ، رفتار، صفات، تیپ و… را مطرح کرده‌اند.

    وی ابراز کرد: در قرآن نیز مفاهیمی چون فطرت، شاکله، نفس، عقل، قلب و… وجود دارد که ناظر به ویژگی های ذاتی یا رفتاری انسان است. واژه «فطرت» دربردارنده استعدادها و ظرفیت‌های شناختی، گرایشی و کنشی بالقوه‌ای است که در همه انسانها وجود دارد و از این جهت فرقی بین افراد وجود ندارد.

    بشیری تصریح کرد: ظرفیت‌های فطری، یک «ساخت روانی اولیه» برای هر فرد ایجاد می‌کند که وقتی در تعامل با شرایط و عوامل محیطی قرار گرفت، به ضمیمه یادگیری‌ها، تجربه‌ها و رفتارهای ارادی انسان، یک «ساخت روانی ثانویه» به وجود می‌آورد که قرآن از آن تعبیر به «شاکله» می‌کند. شاکله یک کلیت روان شناختی است که در روان شناسی به شخصیت تعبیر شده است.

    وی با بیان اینکه می‌توان از منابع دینی به صورت روشمند مفاهیمی را استخراج کرد که ناظر به ساختار شخصیت انسان باشند و به دانش روان شناسی نیز در توصیف و تبیین رفتار کمک کند، ادامه داد: از میان مفاهیم مربوط به شخصیت، مفهوم «ساختار» از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. مفهوم ساختار، به جنبه‌های پایدار و مقاوم‌تر شخصیت اطلاق می‌شود.

    عضو هیئت علمی موسسه امام خمینی(ره) ابراز کرد: روان شناسان «شخصیت» را یک کلیت روان شناختی می‌دانند که انسان خاصی را مشخص می‌سازد. بنابراین، روان شناسی در بحث شخصیت همواره تفاوت های فردی را مد نظر دارد و هدف آن تعریف هر چه صحیح‌تر از این تفاوت ها و تعیین آنهاست.

    وی در ادامه به مفهوم‌شناسی «فطرت» اشاره کرد و گفت: فطرت به معنای سرشت و نحوه خاصی از آفرینش و خلقت است. از آنجا که آفرینش و خلقت الهی به منزله شکافتن پرده تاریک عدم و اظهار هستی امکانی است یکی از معانی این کلمه، آفرینش است.

    بشیری غیر اکتسابی بودن، مخصوص به انسان بودن، تغییر ناپذیری و پایداری، همگانی بودن و برخورداری از ارزش حقیقی را از ویژگی‌های امور فطری بر شمرد و گفت: گرایش های فطری نیز به دو دسته گرایش‌های جسمی و روحی تقسیم می‌شوند. این گرایش‌ها ویژه انسانند.

    وی به مفاهیم ساختاری در رویکرد دینی اشاره کرد و گفت: در رویکرد دینی ساخت اولیه شخصیت از «نفس» تشکیل شده است که دارای دو ساحت مادی و غیر مادی است. ساحت مادی نفس در واقع به بعد زیستی شخصیت اشاره دارد که جایگاه همه غرایز و نیازهای فیزیولوژیک است. این بخش از نفس به دلیل مادی بودن، کاملا ناهشیار است و قلمرو غیر منطقی شخصیت را در اختیار دارد.

    عضو هیئت علمی موسسه امام خمینی(ره) افزود: ساحت غیر مادی نفس خود دارای یک ساخت روانی به نام «فطرت» است. فطرت ناظر به نحوه خلقت و آفرینش انسان است و در بین همه انسان‌ها به طور مشترک وجود دارد. این ساحت از نفس در درون خود قوایی به نام عقل، قلب، اختیار و… را دارد که هر کدام به نوبه خود کارکردهایی دارند.

    وی در پایان سخنانش گفت: فطرت در بردارنده عناصر ساختاری اولیه شخصیت است. این ساختارها غالبا بالقوه هستند و در تعامل با عوامل و شرایط محیطی آشکار می‌شوند. بنابراین می‌توان گفت، ظرفیت‌های فطری موجود در انسان یک نقش زمینه‌ای برای شکل‌گیری واحدهای ساختاری ثانویه، یعنی شاکله یا شخصیت دارد.


    توسعه روان‌شناسی اسلامی در مراکز آموزشی، عامل تعمیق پژوهش‌ها

    حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر مسعود آذربایجانی به تبیین روانشاسی اسلامی، دستاوردها و مبانی آن و مقایسه کلی بین روانشاسی اسلامی در ایران و کشورهای دیگر پرداخت.

    وی به دیدگاه های موجود در خصوص روانشاسی اسلامی اشاره و عنوان کرد: دیدگاهی وجود دارد که روان‌شناسی اسلامی را پیرامون موضوعاتی همچون روح می‌داند و برخی محوریت را فطرت قرار می‌دهند. همچنین بعضی معتقدند روان‌شناسی اسلامی به موضوع عمل می‌پردازد و نظریه دیگری نیز از لوازم و ملزومات نفس بحث می‌کنند.

    آذربایجانی به اشکالات این دیدگاه‌ها اشاره کرد و ادامه داد: روح جنبه‌های جسمانی و بدنی انسان و جامعیتی که  در روانشناسی اسلامی انتظار می‌رود را شامل نمی‌شود. همچنین به رقم تلاش هایی که در ۱۴۰۰ سال گذشته در مورد روح شناسی صورت گرفته است مباحث علمی قابل توجهی وجود ندارد. اگر محوریت با روح باشد نه جامعیتی وجود دارد و مطالب نیز قابل اعتنا نیست.

    وی افزود: دو اشکال نیز در خصوص دیدگاه محوریت روانشاسی با فطرت وجود دارد. نخست اینکه فطرت به صورت اصلی و اساسی شامل رفتارهای اکتسابی نمی‌شود همچنین در مورد فطرت بیشتر به جنبه‌های مثبت انسان توجه دارد و جنبه های دیگری همچون غریزه و هوا و هوس را شامل نمی‌شود.

    دانشیار گروه روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه تصریح کرد: در این میان دیدگاهی که روان‌شناسی اسلامی را با محوریت عمل می‌داند قابل قبول‌تر نسبت به سایر دیدگاه‌هاست اما این دیدگاه نیز دارای اشکالاتی است. یکی از آنها این است که عمل را بیشتر ناظر بر دوران قبل از بلوغ می‌دانند و به سنین کودکی و نوجوانی که سنین رشد است، توجهی ندارد.

    وی با بیان اینکه دیدگاه روانشناسی اسلامی که در مورد لوازم و ملزومات نفس بحث می‌کند، دیدگاه مختاری است، ادامه داد: نفس به خود و ذاتش اعتنا دارد و جامعیت مفهوم نفس و کاربردهای آن با احصا آیات و روایات، به جنبه‌های مثبت و منفی، روحی و جسمی و… می پردازد و نفس اماره، مطمئنه، ملهمه، لوامه و … از مراتب نفس است.

    آذربایجانی در جای دیگری از سخنان خود به دستاوردهای روانشاسی اسلامی اشاره و بیان کرد: موسسه آموزشی  و پژوهشی امام خمینی(ره)، دانشگاه تهران گروه روانشاسی دینی، دفتر مطالعات اسلامی در بهداشت روانی، انجمن روانشاسی اسلامی قم، موسسه مطالعاتی مشاوره اسلامی، موسسه مطالعاتی مشاوره اسلامی و مراکز مشاوره اسلامی از جمله نهادهای آموزشی و پژوهی علمی فعال در حوزه روانشاسی اسلامی هستند.

    وی همچنین وجود نشریه‌های علمی، متون و کتاب های درسی و منابع مستقل را از دیگر دستاوردها در حوزه روانشاسی اسلامی دانست و گفت: خوشبختانه بهدستاوردهای خوبی در این حوزه دست یافته ایم.

    حجت الاسلام و المسلمین آذربایجانی اظهار کرد: مکتب روانشاسی اسلامی در جهت مبانی، مسائل، پژوهش‌ها، مدل‌ها و نظریه‌ها و منابع متون درسی به حداقلی از بلوغ نائل شده که می‌تواند رسما اعلام وجود کند. در حوزه روش شناسی و نظریه پردازی بر اساس آموزه های اسلام نیازمند مطالعات و پژوهش های بیشتری هستیم.

    وی افزود: در خصوص دیدگاه‌های متفاوت در حوزه روان‌شناسی اسلامی یک رقابت علمی می ‌تواند دستاوردهای خود را عرضه کنند تا از آنها یک دیدگاه به برتری آشکار دست یابد. با توجه به زمینه های فعلی لازم است پایان نامه‌ها و پژوهش های ملی در حوزه روانشاسی اسلامی متمرکز شود تا ادبیات علمی آن پربارتر شود.

    دانشیار گروه روانشناسی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه خاطر نشان کرد: تاسیس روان‌شناسی اسلامی و توسعه آن در برخی مراکز آموزشی می‌تواند پژوهش‌های آینده را در این عرصه عمیق تر و وسیع‌تر گرداند.

    وی به مقایسه کلی بین روانشاسی اسلامی در ایران و سایر کشورها پرداخت و عنوان کرد: برای این مقایسه می‌توان به سه رویکرد تلفیقی، تهذیبی و تاسیسی در روانشاسی اسلامی اشاره کرد. در رویکرد تلفیقی بحث‌های قرآنی را با بحث های روان‌شناسی در  کنار هم قرار می‌دهد. در رویکرد تهذیبی بحث های مخالف اسلام را حذف می کند و در رویکرد تاسیس  نخستین و بهترین ویژگی روانشاسی اسلامی است و ما بیشتر به این سمت حرکت کرده‌ایم.


    روان‌شناسی طراز جمهوری اسلامی باید قابلیت تامین نیازها را داشته باشد

    حجت الاسلام دکتر محمد کاویانی عضو هیات علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در چهارمین نشست اساتید منتخب علوم انسانی اسلامی با موضوع «روانشناسی اسلامی»، با ارائه چارچوب اولیه برای روان ‌شناسی اسلامی (قرآن بنیان)، به عنوان یک مکتب روانشناختی بیان کرد: اگر بخواهیم علم روان شناسی را در طراز جمهوری اسلامی و سطح انقلاب اسلامی مطرح کنیم این علم باید قابلیت تامین نیازهای جامعه را داشته باشد.

    وی با اشاره به اینکه روان شناسی اسلامی صرفا به روش تجربی اکتفا نمی‌کند اظهار کرد: روان‌شناسی اسلامی رشته‌ و بخشی از علم تجربی است که با رویکرد دینی به بررسی رفتارها می‌پردازد.

    عضو هیات علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با بیان اینکه فرآیند اجتهاد سهم اساسی در فراهم سازی روانشناسی اسلامی دارد و خطوط کلی و اصلی آن را ترسیم می‌کند اظهار کرد: اصلی‌ترین و مهمترین نکته این است که مفاهیم اسلامی یکدیگر را نفی نمی‌کنند، بلکه همه بر محور خداشناسی قرار دارند.
    وی با بیان اینکه روان شناسی اسلامی می‌خواهد در حیطه «معرفتی اسلام» و «سیستم مفهومی جامع اسلام» کار کند، تصریح کرد: اگر شرایط به گونه‌ای باشد تا محققان بتوانند در این زمینه به تحقیق بیشتری بپردازند رشد قابل‌توجهی در روان شناسی اسلامی صورت خواهد گرفت.
    کاویانی در پایان سخنانش با اشاره به اینکه فراهم سازی و تدوین روان شناسی اسلامی در بلند مدت صورت می‌گیرد و در کوتاه مدت امکان‌پذیر نیست افزود: برای پاسخ گوئی به نیازهای روان شناختی جامعه اسلامی، باید به لحاظ نظری و مفهومی یک نقشه راه ترسیم شود که انسجام مفهومی و نظری را در خود داشته باشد.