کانال انجمن روانشناسی اسلامی در پیام رسان سروش: @islamicpa یا sapp.ir/islamicpa

مقایسه سلامت عمومی و بهزیستی روان‌شناختی زنان سرپرست با و بدون ازدواج موقت

    مهدی نجفی

    داود تقوایی
    محمدرضا سالاري‌فر
     
    مقایسه سلامت عمومی و بهزیستی روان‌شناختی زنان سرپرست با و بدون ازدواج موقت
     
    چکیده
    این پژوهش كه با هدف مقایسۀ سلامت عمومی و بهزیستی روان‌شناختی زنان سرپرست با و بدون ازدواج موقت انجام شده است، غیرآزمایشی و از نوع علّی مقایسه‌ای است. جامعۀ آماری مورد پژوهش کلیۀ زنان سرپرست خانوار با و بدون ازدواج موقت در شهر قم می‌باشند. نمونۀ مورد مطالعه به صورت تصادفی و با حجم شصت نفر برای هر دو گروه انتخاب شدند. ابزارهای اندازه‌گیری متغیر‌ها، پرسشنامۀ سلامت عمومی گلدبرگ و بهزیستی روان‌شناختی ریف بوده است. بررسی سؤالات پژوهش با استفاده از اطلاعات توصیفی در قالب شاخص‌های میانگین، میانه، نما، انحراف استاندارد، کمینه، بیشینه و دامنۀ تغییرات ارائه شده است و در بخش آمارِ استنباطی از آزمون‌های لِوین، k-s و آزمون t مستقل استفاده شده است.
    نتایج نشان داد که در مؤلفه‌های علائم جسمانی، اضطراب، افسردگی، عملکرد اجتماعی، سلامت عمومی، پذیرش خود، روابط مثبت با دیگران، تسلط بر محیط، زندگی هدفمند، رشد فردی و بهزیستی روان‌شناختی تفاوت معناداری بین دو گروه وجود دارد و در مؤلفۀ خودمختاری تفاوت معناداری بین این دو گروه وجود ندارد.
     
    واژه‌های کلیدی: سلامت عمومی، بهزیستی روان‌شناختی، زنان سرپرست، ازدواج موقت، خانواده، روان‌شناسی اجتماعی، شهر قم، روان‌شناسی اسلامی
     
    مقدمه
    قال الله تعالی فی الکتاب الکریم: «وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ» (روم، 21).
    دست آفرینش میان زن و مرد، کشش طبیعی و گرایش به وجود می‌آورد تا آن دو را به یکدیگر پیوند دهد و به سوی زندگی مشترک کشاند. این گرایش یا میل طبیعی، همان میل جنسی است که در صورت فقدان آن، انسان انگیزه‌ای برای تولید نسل و تشکیل خانواده نخواهد داشت و همانند امیال دیگر باید هدایت شود و در مسیر صحیح قرار گیرد تا در خدمت انسانیت درآید. بي‌ترديد از نظر اسلام، غریزۀ جنسی باید در جهت ازدواج برای نیل به اهداف بنیادین چون ایجاد کانون خانوادگی، به وجود آوردن نسل جدید و تربیت فرزندان صالح هدایت شود؛ به همین جهت، اسلام به مسئله ازدواج اهمیت فراوانی داده است و در آیات قرآن (نور، 32) و سخنان پیامبراکرم(ص) و پیشوایان اسلام، تشویق‌های فراوانی پیرامون ازدواج شده است (كليني، 1407ق، ج‏5، ص496).
    از آنجا که برای جوانان در آستانۀ نمایان شدن آثار بلوغ و طغیان خواسته‌های جنسی، زمینۀ تشکیل خانواده و ازدواج دائم فراهم نیست و غالباً سال‌ها می‌گذرد تا امکان ازدواج دائم پیدا کنند، بسیاری از آنها گرفتار آلودگی‌ها و انحرافات جنسی می‌شوند؛ از این‌رو، یکی از مشکلات مهم اجتماعی، مشکل میل جنسی خصوصاً در میان نوجوانان و جوانان است (بیگدلی، 1386).
    تمایل جنسی از مهم‌ترین انگیزه‌ها و خواسته‌های افراد است. مسلماً در صورتی که راهی صحیح و مشروع برای ارضای آنها در نظر گرفته نشود، خواه ناخواه انحراف و فساد را به دنبال خواهد داشت. اکنون چه باید کرد و راه‌حل این مشکل چیست؟ از یک‌سو، نمی‌توان غرایز جنسی را با شدت و خشونت مهار کرد و با آن مقابله نمود و از سوی دیگر، بی‌بندوباری نیز ضررها و آسیب‌های عظیمی به دنبال خواهد داشت و افراد را بی‌اراده، بی‌تقوا و به انحطاط و ورطۀ فساد خواهد کشاند. تعالیم و مقررات اسلامی، ضمن ارائۀ راه‌حل‌های عملی برای ایجاد مقاومت در برابر هوس‌ها و تمایلات فریبنده، طرح نقشه‌هایی برای دور ماندن از محرک‌های جنسی خارجی، به کار انداختن نیروها در امور سازنده و اساسی متناسب با زندگی انسان با در نظر داشتن اینکه هر فرد توانایی خودداری در برابر هوس‌های سرکش خویش را ندارد یا گاهی این مقاومت و ریاضت عواقب نامطلوبی را به دنبال دارد، برای تسهیل امر ازدواج توصیه‌های فراوانی صورت گرفته است (بیگدلی، 1386).
    شرايط اجتماعي نشان مي‌دهد كه علی‌رغم تمام تعالیم و سفارش‌ها، مشکل جنسی افراد جامعه فقط با ازدواج دائم حل نمي‌شود؛ به همین جهت، بسياري از جوامع جايگزين‌هايي را براي ازدواج دائم برگزيده‌اند (سالاري‌فر، 1393، ج6، ص379). ضمناً مشکل جنسی اختصاص به قشر جوان ندارد، بلکه گروه‌های دیگری نیز در جامعه وجود دارند که به نحوی با این مشکل مواجه هستند؛ از جمله: 1) زنانی که در اثر طلاق یا فوت همسر ـ‌ علی‌الخصوص در مقاطعی که با وقوع جنگ‌های خانمان‌سوز و ویرانگر عدۀ زیادی از مردها کشته می‌شوند ـ شوهر خود را از دست می‌دهند یا به هر دلیلی موفق نمی‌شوند به موقع ازدواج نمایند و توفیق کمتری برای ازدواج دارند و یا اساساً بنا به دلایلی، قادر نیستند به صورت دائم ازدواج کنند. 2) مردانی که موقعیت شغلی‌شان ایجاب می‌کند، مدتی در سفر به دور از همسر و خانوادۀ خود زندگی کنند و در این ایام، به‌طور موقت نیاز به ارضای جنسی دارند یا همسرشان مریض و سردمزاج ‌است (بیگدلی، 1386).
    اسلام برخلاف مکاتب دیگر که راه افراط و تفریط در پيش گرفته‌اند، سرکوب امیال غریزی و هم تجاوز از حد قانوني را نابهنجار مي‌داند (مؤمنون، 7-5). هر رفتار نابهنجاري در به‌هم زدن اعتدال روانی مؤثر است و به‌هم خوردن اعتدال روانی و ناهماهنگی در میان امیال، انسان را از رسیدن به یک زندگی سالم و سعادتمندانه بازمي‌دارد. از نظر اسلام، ازدواج برای کسی که نیاز به آن دارد؛ به طوری که اگر ازدواج نکند به حرام می‌افتد، واجب است (طباطبایي يزدي، ‎۱۴۰۹ق، ج2، ص497) و ارضای این میل تنها از طریق ازدواج مجاز است و هر راه دیگری در پیش گرفته شود، ضررهای فردی و اجتماعی زیادی به دنبال خواهد داشت. از نظر اسلام، اگر ميل جنسي در خدمت و اختیار انسان باشد، سودمند است و اگر انسان در خدمت و اختیار شهوت باشد، به وي و ديگران آسيب مي‌رساند (عباس‌زاده، 1378، ص14).  
    از قوانین درخشان اسلام این است که تنها راه ارضا کنندۀ میل جنسی را ازدواج می‌داند و معتقد است که نکاح و زناشویی به عنوان یک سنّت فطري به دو نحو می‌تواند صورت گیرد: 1) ازدواج دائم؛ 2) ازدواج موقت.
    در ازدواج دائم زن و مرد با هم توافق می‌کنند که تا پایان عمر خود، همسر هم باشند. ازدواج دائم یک ازدواج فراگیر و گسترده است که در سراسر جهان به چشم می‌خورد و نظر اسلام در این زمینه، نظر امضائی است. «ازدواج موقت»، متعه یا نکاح منقطع، عقد ازدواج برای مدت معین و محدودی با مهريه معلوم، بین زن و مرد است كه با پایان آن مدت، رابطهٔ زوجیت خودبه‌خود منقضی می‌شود (عباس‌زاده، 1378، ص15). اين قانون از ويژگي‌هاي مذهب شيعه در دين اسلام است؛ هرچند در ساير اديان و فِرق مسلمانان، الگوهاي مشابهي با آن وجود دارد (سالاري‌فر، 1393، ج6، ص379).  
    همۀ علمای اسلام معتقدند که ازدواج موقت در برهه‌ای از زمان در عصر پیامبر(ص) وجود داشته است. گروهی معتقدند که ازدواج موقت در عصر خلیفۀ دوم، به وسیله او و گروه دیگری معتقدند در عصر خود پیامبر(ص) تحریم شد و ما پیروان مکتب اهل‌بیت(ع) به اتّفاق معتقدیم که هرگز تحریم نشده و به قوّت خود باقی است (مکارم شیرازی، 1384).
    در این عقیده، عدۀ کمی از اهل‌سنّت با ما موافقند و عدۀ بیشتری مخالف و همیشه آن را به رخ ما می‌کشند و ایراد می‌گیرند؛ درحالی‌که نه‌تنها جای ایراد نیست، بلکه نقطۀ قوتی برای حل بسیاری از مشکلات اجتماعی است (مکارم شیرازی، 1384).
    امروزه، سلامت رواني مفهومي است كه از اهميت ويژه‌اي برخوردار است؛ چرا كه به موازات پيشرفت‌هاي تكنولوژيكي، صنعتي، اقتصادي و اجتماعي، نابساماني‌هاي رواني روزبه‌روز در حال گسترش است و بسياري از افراد از ناراحتي‌هاي رواني به شدت رنج می‌برند و نه‌تنها خود در عذاب هستند بلكه خانواده و درنهايت، جامعه را نيز دچار مشكل مي‌كنند. در آغاز هزارۀ سوم ميلادي، زمان بحث و گفتگوي تمدن‌ها و نيز در عصر شكوفايي تكنولوژي و افزايش امكانات و ابزار زندگي بايد بشرِ امروز بيش از هر زمان ديگر، احساس آرامش و امنيت داشته باشد. كمترين مشكلات جسماني و رواني، كمترين حادثه و كمترين نگراني را داشته باشد (عیدی وندی، 1391).
    طبق تعريف سازمان بهداشت جهاني قابليت ارتباط موزون و هماهنگ با ديگران، اصلاح محيط فردي و اجتماعي و حل تضادها و تمايلات شخصي به طور منطقي، عادلانه و مناسب خبر از سلامتي روان را مي‌دهد. سلامت رواني از مهم‌ترين ابعاد سلامتي است و هر گونه اختلال در آن مي‌تواند مشكلات جدي و شايعي در همه گروه‌هاي جمعيتي ايجاد كند؛ بنابراين، تأمين سلامت رواني يك وظيفه اجتماعي و ضرورت انساني محسوب مي‌گردد و بي‌توجهي به آن مي‌تواند پيامدهاي اقتصادي و اجتماعي بسيار بارزي را به وجود آورد (همان).
    تألیفات و تحقیقات بی‌شماری دربارۀ ازدواج موقت از نظر دینی و مذهبی در کتاب‌های فقهی، پایان‌نامه‌های حوزوی و دانشگاهی و نیز فضای مجازی داخل و خارج کشور چاپ و نشر شده است؛ ولی تاکنون تحقیقی در مورد «سلامت عمومی و بهزیستی روان‌شناختی در زنان سرپرست با و بدون ازدواج موقت» انجام نشده است.
    البته خضر تاج، خانجانی، میرنسب و محمد امین (1388) در تحقیقی در مورد «رابطه سلامت عمومی و ازدواج مجدد مادران شاهد با اختلالات روانی دانشجویان شاهد» نشان دادند كه بین اختلال روانی دانشجویان شاهد و عادی تفاوت معناداری وجود ندارد. متغیر سلامت عمومی مادران شاهد، پیش‌بینی‌کنندۀ اختلالات روانی دانشجویان شاهد است. سلامت عمومی مادران دانشجویان شاهد به‌طور معناداری کمتر از سلامت عمومی مادران دانشجویان عادی می‌باشد. 
    تحقیق دیگر «بررسی مقایسه‌ای وضعیت ازدواج مجدد و آثار آن در بهداشت روانی همسران شهدا و همسران متوفیان» است که در این تحقیق، 450 نفر از زنان فاقد شوهر از شهر تهران انتخاب شدند و مورد بررسی قرار گرفتند؛ نتایج تحقیق نشان داد که حدود 5/24% از زنان فاقد همسر، ازدواج مجدد داشته‌اند که از این میان 36% دچار ناسازگاری زناشویی بودند و ازدواج 16% در حال انحلال بود.
    سن زنان به عنوان تنها متغیر مرتبط با میزان سازگاری شناخته شد و سایر متغیرها همچون شهید یا متوفیِ عادی بودن، میزان تحصیلات، نسبت فامیلی با همسر فعلی و وضعیت ازدواج شوهر فعلی، ارتباط معناداری با میزان سازگاری زناشویی نداشت؛ همچنین، احمدی (1383) در تحقیقي نشان داد که بیشترین علائم در بین زنان فاقد همسر دربرگیرندۀ اختلال بدنی‌ شکل، وسواس، افسردگی، اضطراب و پارانویید بود که این نسبت‌ها در بین همسران متوفیان عادی بیشتر از همسران شهدا دیده شد.
    سال‌هاست که روان‌شناسان درصددند به اين سؤالات پاسخ دهند كه چرا برخي از مردم نسبت به بعضي ديگر از سلامت رواني بهتري برخوردارند و يا چرا برخي نسبت به برخي ديگر در زندگي موفق‌ترند؟ و چه عواملي اين تفاوت‌ها را رقم مي‌زند؟ تصور می‌شود که پاسخ به اين سؤالات بر لزوم بررسي عواملي كه موفقيت افراد را تبيين می‌كند، تأکید دارد و نیز بهداشت رواني آنها و به‌خصوص افرادي كه داراي مشكل هستند، مورد توجه قرار گيرد؛ از این‌رو، با توجه به اهميت جنبه‌هاي كاركردي ازدواج در سلامت جسمي و رواني انسان مطالعه و بررسي اين سازه و نقش آن در سلامت روانی مهم و سودمند است (عیدی وندی، 1391).
    از زمان‌های دور همیشه این سؤال مطرح بود که «چه چیزی باعث خوشبختی و بهزیستی می‌شود؟» پژوهشگران که در این حیطه به کار پرداخته‌اند، عوامل و ابعاد خاصی معرفی کرده‌اند که هر فردی که واجد این خصوصیات و ابعاد باشد، دارای نسبتی از بهزیستی روانی است. در این بخش سعی می‌گردد که تبیین‌های نظری گوناگون در این خصوص و پژوهش‌های صورت گرفته بررسی شود. در طول تاریخ ما، فلاسفه و رهبران مذهبی عقیده داشتند که داشتن عشق و معرفت و عدم دلبستگی به دنیا و متعلقات آن عامل تأمل و بهزیستی است. معتقدان به این اصل سوداگری؛ مانند حرمی‌بنتهام (1948) اعتقاد داشتند که وجود خوشی، لذت و عدم حضور درد در زندگی فرد به بهزیستی می‌انجامد؛ به این ترتیب، می‌توان گفت که این دسته از افراد بر  لذت هیجانی، روانی و جسمانی تأکید داشتند (فرکوش، 1388).
    ویلیام جیمز در مورد ذهنیت سالم در کتاب انواع تجارب مذهبی مطالبی نوشت. او مشاهده کرد که برخی از افراد در هر سنی با وجود تمامی مشکلات و سختی‌هایی که در زندگی دارند، خود را به سوی خوشبختی سوق می‌دهند. اینها کسانی هستند که توجهشان را از بیماری، مرگ و ناآرامی‌ها برگرفته‌اند و به سوی مسائل دلپذیرتر و بهتر سوق می‌دهند. در نگاه اول، این عقیده که می‌توان با وجود بیماری، بهزیستی روانی را تجربه کرد، قابل‌‌پذیرش نیست؛ با‌ این‌حال، مطالعات بسیاری نشان داده است که می‌توان تحت بدترین شرایط نیز بهزیستی روانی را تجربه کرد. بسیاری از نظریات بیان شده در مخالفت با دیدگاه منفی فرد نسبت به روان‌شناسان بود. فروید معتقد بود که روان انسان مجموعه‌ای درهم‌ و پیچیده از آشفتگی‌های هیجانی وتعارض‌ها وسائق‌های غریزی است که انسان را به سمت لذایذ جنسی و پرخاشگری می‌کشاند (همان).
    یونگ (1933) و فرنس (1964) در مخالفت با دیدگاه منفی فروید، تأکید بر یکپارچگی و هماهنگی خصوصیات خوب و بد انسان‌ها و صفات مردانه و زنانه و ابراز وجود و توانایی آنها برای پذیرش چیزهای جدید داشت. عقیدۀ محکم اریکسون مبنی بر رشد ایگو باعث اعتقاد به رشد مداوم فرد در طول زندگی شد. آلپورت (1968) نوعی بلوغ را مطرح کرد که شامل رشد فردی، داشتن روابط گرم با دیگران، داشتن امنیت هیجانی و خودپنداره‌ای مبنی بر واقعیت می‌شد. مزلو (1968) خصوصیات و مشخصه‌های افراد خودشکوفا را مطرح کرد (فرکوش، 1388).
    يكي از متغيرهاي اين تحقيق؛ يعني سلامت عمومی یا رواني، عبارت است از سازش فرد با جهانِ اطرافش به حداکثر امکان؛ به طوری که باعث شادی و برداشت مفید و مؤثر به طور کامل شود (میلانی‌فر، 1376). متغير ديگر بهزیستی روان‌شناختی است که براساس الگوی ریف، از شش عامل تشکیل می‌شود: پذیرش خود، رابطۀ مثبت با دیگران، خودمختاری، زندگی هدفمند، رشد شخصی و تسلط بر محیط (ریف، 1989 و ریف و کیز، 1995؛ به نقل از بیانی و همکاران، 1387).
    زنان سرپرست، زنانی هستند که بدون حضور منظم و یا حمایت یک مرد بزرگسال، سرپرستی خانواده با ایشان است و مسئولیت ادارۀ اقتصادی خانواده و تصمیم‌گیری‌های عمده و حیاتی را بر عهده دارند (کریمی، 1384) كه شامل دو گروه با و بدون ازدواج موقت در شهر قم می‌باشند. اين تحقيق به دنبال پاسخ به اين سؤال‌هاست که: آیا بین ویژگی‌های سلامت عمومی و بهزیستی روان‌شناختی زنان سرپرست با و بدون ازدواج موقت در شهر قم تفاوت وجود دارد؟ آیا بین علائم جسمانی، اضطراب، کنش اجتماعی، افسردگی، پذیرش خود، رابطه مثبت با دیگران، خودمختاری، زندگی هدفمند، رشد شخصی و تسلط بر محیط، در زنان سرپرست با و بدون ازدواج موقت تفاوت وجود دارد؟
    روش تحقیق
    روش پژوهش حاضر، توصیفی غیرآزمایشی از نوع علّی‌ـ مقایسه‌ای است. جامعۀ آماری مورد پژوهش کلیۀ زنان سرپرست خانوار با و بدون ازدواج موقّت در شهر قم می‌باشد. نمونۀ مورد مطالعه به صورت تصادفی و با حجم شصت نفر برای هر دو گروه انتخاب شدند. در ابتدا ميزان سلامت روان افراد به‌وسيلۀ پرسشنامه سلامت عمومي سنجيده شد و سپس پرسشنامه بهزیستی روان‌شناختی اجرا شد.در این پژوهش، از روش نمونه‌گیری در دسترس استفاده ‌شد. به این طریق که با مراجعه به سازمان‌ها و مؤسسات حمایتی که این افراد با آنها در ارتباط می‌باشند، افراد نمونه در دسترس قرار گرفت
     
    ابزارهای تحقیق
     پرسشنامه سلامت عمومی و مؤلفه‌های آن: پرسشنامۀ 28 عبارتی سلامت عمومی گلدبرگ، یک «پرسشنامۀ غربالگری» مبتنی بر خودگزارش‌دهی است که در مجموعه‌های بالینی با هدف شناسایی کسانی که دارای یک اختلال روانی هستند، مورد استفاده قرار می‌گیرد. در پرسشنامۀ سلامت عمومی، به دو طبقۀ اصلی از پدیده‌ها توجه می‌شود: ناتوانی فرد در برخورداری از یک کنش‌وری «سالم» و بروز پدیده‌های جدید با ماهیت معلول‌کننده. پرسشنامۀ سلامت عمومی اولین‌بار توسط گلدبرگ تنظیم شد. به نظر محققان فرم‌های مختلف پرسشنامۀ سلامت عمومی، علائم مرضی فرد را از یک ماه قبل تا زمان اجرای آزمون مورد ارزیابی قرار می‌دهد (دادستان، 1378). فرم 28 عبارتی دارای چهار زیرمقیاس نشانه‌های بدنی(A)، اضطراب و بی‌خوابی(B)، نارساکنش‌‌وری اجتماعی(C) و افسردگی(D) است. درخصوص روایی پرسشنامۀ سلامت عمومی تاکنون مطالعات فراوانی صورت گرفته است. مطالعات روان‌سنجی نسخه‌های مختلف سلامت عمومی نشان می‌دهد که نسخۀ 28 سؤالی (GHQ-28) نسبت به سایر نسخه‌ها دارای بیشترین میزان اعتبار و حساسیت است. گلدبرگ و ویلیامز (1989؛ به نقل از ابراهیمی، 1386) ویژگی‌های روان‌سنجی نسخه‌های مختلف را در 43 مطالعه در کشورهای مختلف جهان بررسی نمودند و نشان دادند که نسخۀ 28 سؤالی دارای میزان اعتبار بیشتر و حساسیت مناسب‌تری است. این نسخه مطابق با تحلیل عوامل که توسط گلدبرگ و هیلر انجام شد. چهار عامل اساسی؛ شامل مقیاس‌های علائم جسمانی، علائم اضطراب، اختلال کارکرد اجتماعی و مقیاس افسردگی استخراج گردید. توسط گیبونز ساختار عاملی، روایی و پایایی (GHQ-28) در السالوادور بررسی شد. نمونه شامل 732 نفر از دانشجویان بود و از نمره‌گذاری لیکرت و تحلیل مؤلفه‌های اساسی و چرخش واریماکس استفاده شد. با روش بازآزمایی، ضریب پایایی 74/0 بوده و با در نظر گرفتن نقطۀ برش 7/6، حساسیت آزمون 88/0 و ویژگی آن 2/84 به دست آمده است. گریفثوس روایی (GHQ-28) در بیماران سرپایی آسیب نخاعی را همراه با جدول مصاحبۀ بالینی بررسی نمود، حساسیت 81/0 و ویژگی 82/0 به دست آمد. هابز ویژگی‌های روان‌سنجی را در نیوزلند با نمونۀ 328 نفری بررسی کرد. حساسیت آزمون 7/95، ویژگی 7/67 به دست آمد؛ همچنین، همبستگی بین نمرۀ کل و چهار مقیاس علائم جسمانی، اضطرابی، کارکرد اجتماعی و افسردگی به ترتیب برابر 80/0، 88/0، 65/0 و 79/0 به دست آمد (ابراهیمی، 1386).
    در ایران مطالعات اندکی درخصوص کیفیت روان‌سنجی و ساختار عاملی GHQ صورت گرفته است. تقوی (2001) ویژگی‌های روان‌سنجی را با نمونۀ 92 نفری دانشجویان دانشگاه شیراز بررسی کرد؛ ضرایب اعتبار، بازآزمایی، تصنیفی و آلفای کرونباخ به ترتیب 70/0، 93/0، 90/0 به دست آمد. ضریب روایی همزمان با پرسشنامه میدلکس 55/0 و روایی سازه بین 72/0 تا 87/0 محاسبه شد؛ همچنین، وی با تحلیل عوامل چهار عامل افسردگی، اضطراب، اختلال کارکرد اجتماعی و جسمانی را استخراج نمود که 58/0 واریانس توسط این چهار عامل تبیین شد. در این پژوهش نیز مانند پژوهش‌های پیشین، چهار عامل استخراج شد و نمرۀ کل دارای همبستگی از 35/0 تا 87/0 بود (تقوی، 2001).
    نتایج حاصل از مطالعه‌ای که امرالله ابراهیمی (1386) بر هشتاد بیمار و هشتاد فرد بهنجار انجام داد، نشان داد که عوامل علائم جسمانی، اضطراب و بی‌خوابی، اختلال در کارکرد اجتماعی و افسردگی 54/69 واریانس را تبیین می‌کنند. بیشترین بار عاملی مربوط به عامل یک و کمترین آن مربوط به عامل چهار است. در رابطه با روایی ابزار، روایی ملاکی و پیش‌بین GHQ-28 از طریق همبستگی 78/0 به‌دست آمد. درخصوص پایایی پرسشنامه، آلفای کرونباخ 97/0، ضریب اسپیرمن‌ـ بران 90/0 و ضریب تنصیف گاتمن نیز90/0 به‌دست آمد و حساسیت 80/0، ویژگی 90/0، کارایی 89/0 و خطای کلی طبقه‌بندی 11/0 به‌دست آمد؛ به طور کلی، پرسشنامه دارای روایی سازه، ملاکی، پیش‌بینی و تشخیص بالایی است و در جهت تعیین وضعیت سلامت روان جمعیت‌های مختلف بالینی و جمعیت عادی از اعتبار بالایی برخوردار است. (ابراهیمی، 1386).
    پرسشنامه بهزیستی روان‌شناختی ریف و مؤلفه‌های آن: ریف و کیز (1989) در دهۀ گذشته الگوی بهزیستی روان‌شناختی را پیشنهاد نمودند که به طور گسترده توسط پژوهشگران بررسی گردید. بهزیستی روان‌شناختی یک مفهوم چند مؤلفه‌ای و دربرگیرنده موارد زیر است:
    1. پذیرش خود: نگرش مثبت نسبت به خود و پذیرش جنبه‌های مختلف خود؛ مانند ویژگی‌های خوب و بد و احساس مثبت دربارۀ زندگی گذشته؛
    2. روابط مثبت با دیگران: احساس رضایت و صمیمیت از رابطه با دیگران و درک اهمیت این وابستگی‌ها؛
    3. خودمختاری: احساس استقلال و اثرگذاری در رویدادهای زندگی و نقش فعال در رفتارها؛
    4. تسلط بر محیط؛ حس تسلط بر محیط، کنترل فعالیت‌های بیرونی و بهره‌گیری مؤثر از فرصت‌های پیرامون؛
    5. زندگی هدفمند: داشتن هدف در زندگی و باور به اینکه زندگی حال و گذشتۀ او معنادار است؛
    6. رشد فردی: احساس رشد مداوم و دستیابی به تجربه‌های نو به عنوان یک موجود دارای استعدادهای بالقوه است.
    ریف (1989) برای اندازه‌گیری این سازه‌ها، مقیاس‌های بهزیستی روان‌شناختی؛ همچون پرسشنامه بیست سؤالی، چهارده سؤالی، نه سؤالی و سه سؤالی را طرح کرد. پس از بررسی‌های اولیه، نسخه اصلی مقیاس‌های بهزیستی روان‌شناختی که دارای 84 سؤال است، تهیه شد (ریف، 1989؛ به نقل از بیانی و همکاران، 1387). این پرسشنامه 6 مؤلفه اصلی الگوی بهزیستی روان‌شناختی را مورد ارزیابی قرار می‌دهد و بنابراین، دارای شش زیرمقیاس (هر زیرمقیاس شامل چهارده عبارت) است. این پرسشنامه برای بزرگسالان تهیه شده است و دو نسخۀ 54 عبارتی و 18 عبارتی نیز دارد. آزمودنی باید در طیف لیکرت شش درجه‌ای (1= کاملاً مخالفم تا 6= کاملاً موافقم) مشخص سازد که تا چه حد با هر یک از عبارات موافق یا مخالف است. ریف (1989) به منظور هنجاریابی مقیاس‌های بهزیستی روان‌شناختی این آزمون را برای نمونه‌ای 321 نفری اجرا کرد. وی ضریب همسانی زیرمقیاس‌های این پرسشنامه را بدون شرح گزارش کرده است: خودمختاری=76/0، تسلط=90/0، رشد فردی=87/0، ارتباط مثبت با دیگران=91/0، زندگی هدفمند=90/0 و پذیرش خود=93/0. پایایی حاصل از روش بازیابی زیرمقیاس‌ها نیز در یک نمونۀ 171 نفری و در فاصلۀ شش هفته بین 81/0 تا 85/0 بوده است. در پژوهش دیگری، ضریب همسانی درونی زیرمقیاس خودمختاری=78/0، تسلط بر محیط=77/0، رشد فردی=76/0، ارتباط مثبت با دیگران=83/0، زندگی هدفمند=76/0 و پذیرش خود = 79/0 گزارش داده شده است. پایایی حاصل از روش بازآزمایی زیرمقیاس‌ها نیز در یک فاصلۀ هشت هفته‌ای بین 74/0 تا 84/0 قرار داشت (چنکسون، 2004؛ به نقل از بیانی و همکاران، 1387).
    بیانی و همکاران (1387) به منظور هنجاریابی مقیاس‌های بهزیستی روان‌شناختی در ایران آن را بر روی نمونه‌ای متشکل از 145 دانشجوی دانشگاه آزاد اسلامی واحد آزادشهر اجرا کردند. ضریب پایایی به روش بازآزمایی مقیاس بهزیستی روان‌شناختی ریف 82/0 و خرده‌مقیاس‌های پذیرش خود، روابط مثبت با دیگران، خودمختاری، تسلط بر محیط، زندگی هدفمند و رشد شخصی به ترتیب 71/0 ،77/0، 78/0، 70/0، 77/0 و 78/0 به دست آمد که از نظر آماری معنادار بود.
    یافته‌های تحقیق
    براي تجزيه و تحليل داده‌‌هاي به دست آمده؛ در بخش آمار توصيفي، میانگین، میانه، نما، انحراف استاندارد، کمینه، بیشینه و دامنۀ تغییرات ارائه ‌شد و در بخش آمار استنباطی، ابتدا با پیش‌فرض‌های آزمون‌های پارامتریک (آزمون لوین و آزمون کلموگروف اسمیرنُف) اجرا شد و در ادامه، به منظور آزمون فرضیه‌های پژوهشی از روش (تی) مستقل استفاده شد. شاخص‌هاي توصيفي متغيرهاي مورد پژوهش در جدول‌های ذیل ارائه شده است.
     
    جدول 1. یافته‌های توصیفی متغیرها در گروه زنان با ازدواج موقّت  n=30
    متغیرها
    میانگین
    میانه
    نما
    انحراف استاندارد
    کمینه
    بیشینه
    دامنه تغییر
    علائم جسمانی
    7/6
    5/6
    6
    5/3
    1
    13
    12
    اضطراب
    5/6
    6
    6
    8/3
    0
    18
    18
    عملکرد اجتماعی
    3/5
    5/5
    5
    6/1
    1
    9
    8
    افسردگی
    4/2
    2
    2
    92/1
    0
    8
    8
    سلامت عمومی
    21
    5/19
    19
    9/7
    7
    39
    32
    پذیرش خود
    36/58
    5/56
    57
    4/9
    37
    76
    39
    روابط مثبت
    7/58
    58
    58
    3/8
    46
    75
    29
    خودمختاری
    76/53
    53
    53
    8/5
    44
    66
    22
    تسلط  بر محیط
    5/64
    63
    63
    8
    51
    83
    32
    زندگی هدفمند
    7/65
    64
    64
    4/8
    50
    78
    28
    رشد فردی
    65
    65
    65
    8/7
    53
    78
    25
    بهزیستی روانشناختی
    366
    369
    369
    37/33
    321
    422
    101
     
     
    جدول 2. یافته‌های توصیفی متغیرها در گروه زنان بدون ازدواج موقّت  n=30
    میانگین
    میانه
    نما
    انحراف استاندارد
    کمینه
    بیشینه
    دامنه تغییر
    علائم جسمانی
    7/15
    16
    16
    4/2
    12
    21
    9
    اضطراب
    7/16
    17
    17
    2/2
    13
    21
    8
    عملکرد اجتماعی
    4/11
    11
    11
    9/2
    6
    17
    11
    افسردگی
    5/13
    5/13
    13
    18/4
    5
    21
    16
    سلامت عمومی
    4/57
    57
    57
    7/7
    43
    74
    31
    پذیرش خود
    16/42
    5/43
    43
    8/6
    25
    56
    31
    روابط مثبت
    6/48
    5/45
    45
    8/11
    28
    74
    46
    خودمختاری
    7/54
    55
    55
    6/9
    38
    74
    36
    تسلط  بر محیط
    2/53
    54
    54
    6/7
    37
    68
    31
    زندگی هدفمند
    46/54
    54
    54
    4/8
    30
    68
    38
    رشد فردی
    3/57
    58
    58
    27/10
    29
    72
    43
    بهزیستی روانشناختی
    53/310
    5/318
    318
    4/33
    239
    363
    124
     
    نتایج جدول 2 نشان می‌دهد که شاخص‌های مرکزی در متغیرهای مورد پژوهش تقریباً یکسان است که این می‌تواند بیان‌گر نرمال بودن توزیع داده‌ها باشد.
    آمار استنباطی
    جدول 3. بررسی پیش فرض‌های آزمون t  مستقل
     
    آزمون k-s
    آزمون لوین
    متغیرها
    Z
    Sig
    F
    Sig
    علائم جسمانی
    1
    27/0
    59/2
    11/0
    اضطراب
    11/1
    16/0
    6/3
    06/0
    عملکرد اجتماعی
    13/1
    15/0
    4/2
    12/0
    افسردگی
    3/1
    06/0
    6/1
    14/0
    سلامت عمومی
    2/1
    10/0
    01/0
    99/0
    پذیرش خود
    69/0
    71/0
    4/1
    16/0
    روابط مثبت
    73/0
    66/0
    2
    162/0
    خودمختاری
    48/0
    97/0
    4/2
    12/0
    تسلط  بر محیط
    55/0
    92/0
    002/0
    96/0
    زندگی هدفمند
    71/0
    68/0
    63/0
    42/0
    رشد فردی
    81/0
    52/0
    61/0
    43/0
    بهزیستی روانشناختی
    92/0
    35/0
    15/0
    90/0
     
    نتایج جدول 3 نشان می‌دهد که آزمون k-s  بیانگر نرمال بودن توزیع داده‌ها در متغیرهاست. نتایج آزمون لوین نیز نشان می‌دهد که پیش فرض برابری واریانس‌ها برای تغییر متغیرها رعایت شده است.
    جدول 4. مقایسۀ میانگین دو گروه براساس آزمون t  مستقل در متغیر علائم جسمانی
    تعداد
    میانگین
    انحراف استاندارد
    درجه آزادی
    T
    sig
    30
    7/6
    5/3
    58
    35/11
    01/0
    ازدواج نکرده
    30
    7/15
    4/2
     
    نتایج جدول 4 نشان می‌دهد که مقدار  t محاسبه  شده(t=11/35) با درجه آزادی 58 و سطح معناداری 01/0، معنی‌دار است و لذا فرض صفر  رد می‌شود. به عبارتی با 99 درصد  سطح اطمینان می‌توان ادعا کرد که بین میانگین دو گروه در علائم جسمانی تفاوت معنی داری وجود دارد.
    جدول 5. مقایسۀ میانگین دو گروه براساس آزمون t  مستقل در متغیر اضطراب
    گروه‌ها
    تعداد
    میانگین
    انحراف استاندارد
    درجه آزادی
    T
    sig
    ازدواج کرده
    30
    5/6
    8/3
    58
    5/12
    01/0
    ازدواج نکرده
    30
    7/16
    2/2
     
    نتایج جدول5 نشان می‌دهد که مقدار  t محاسبه  شده(t=12/5) با درجه آزادی 58 و سطح معناداری 01/0، معنی‌دار است لذا فرض صفر  رد می‌شود. به عبارتی با 99 درصد سطح اطمینان می‌توان ادعا کرد که بین میانگین دو گروه در اضطراب تفاوت معنی داری وجود دارد.
     
    جدول 6. مقایسۀ میانگین دو گروه براساس آزمون t  مستقل در متغیر عملکرد اجتماعی
    گروه‌ها
    تعداد
    میانگین
    انحراف استاندارد
    درجه آزادی
    T
    Sig
    ازدواج کرده
    30
    3/5
    6/1
    58
    8/9
    01/0
    ازدواج نکرده
    30
    4/11
    9/2
     
    نتایج جدول 6 نشان می‌دهد که مقدار  t  محاسبه  شده(t=9/8) با درجه آزادی 58 و سطح معناداری 01/0، معنی‌دار است لذا فرض صفر  رد می‌شود. به عبارتی با 99 درصد سطح اطمینان می‌توان ادعا کرد که بین میانگین دو گروه در عملکرد اجتماعی تفاوت معنی داری وجود دارد.
    جدول 7. مقایسۀ میانگین دو گروه براساس آزمون t  مستقل در متغیر افسردگی
    گروه‌ها
    تعداد
    میانگین
    انحراف استاندارد
    درجه آزادی
    T
    Sig
    ازدواج کرده
    30
    4/2
    92/1
    58
    2/13
    01/0
    ازدواج نکرده
    30
    5/13
    18/4
     
    نتایج جدول7 نشان می‌دهد که مقدار  t محاسبه  شده(t=13/2) با درجه آزادی 58 و سطح معناداری 01/0، معنی‌دار است لذا فرض صفر  رد می‌شود. به عبارتی با 99 درصد سطح اطمینان می‌توان ادعا کرد که بین میانگین دو گروه در افسردگی تفاوت معنی داری وجود دارد.
    جدول 8. مقایسۀ میانگین دو گروه براساس آزمون t  مستقل در متغیر سلامت عمومی
    گروه‌ها
    تعداد
    میانگین
    انحراف استاندارد
    درجه آزادی
    T
    Sig
    ازدواج کرده
    30
    21
    9/7
    58
    18
    01/0
    ازدواج نکرده
    30
    4/57
    7/7
     
    نتایج جدول 8 نشان می‌دهد که مقدار  t محاسبه  شده(t=18) با درجه آزادی 58 و سطح معناداری 01/0، معنی‌دار است لذا فرض صفر  رد می‌شود. به عبارتی با 99 درصد سطح اطمینان می‌توان ادعا کرد که بین میانگین دو گروه در سلامت عمومی تفاوت معنی داری وجود دارد.
    جدول 9. مقایسۀ میانگین دو گروه براساس آزمون t  مستقل در متغیر پذیرش خود
    گروه‌ها
    تعداد
    میانگین
    انحراف استاندارد
    درجه آزادی
    T
    Sig
    ازدواج کرده
    30
    7/58
    7/9
    58
    6/7
    01/0
    ازدواج نکرده
    30
    16/42
    8/6
     
    نتایج جدول 9 نشان می‌دهد که مقدار  t محاسبه  شده(t=7/6) با درجه آزادی 58 و سطح معناداری 01/0، معنی‌دار است لذا فرض صفر  رد می‌شود. به عبارتی با 99 درصد سطح اطمینان می‌توان ادعا کرد که بین میانگین دو گروه در پذیرش خود تفاوت معنی داری وجود دارد.
    جدول 10. مقایسۀ میانگین دو گروه براساس آزمون t  مستقل در متغیر روابط مثبت با دیگران
    گروه‌ها
    تعداد
    میانگین
    انحراف استاندارد
    درجه آزادی
    T
    Sig
    ازدواج کرده
    30
    7/58
    4/9
    58
    8/3
    01/0
    ازدواج نکرده
    30
    6/48
    8/11
     
    نتایج جدول 10 نشان می‌دهد که مقدار  t محاسبه  شده(t=3/8) با درجه آزادی 58 و سطح معناداری 01/0، معنی‌دار است لذا فرض صفر  رد می‌شود. به عبارتی با 99 درصد سطح اطمینان می‌توان ادعا کرد که بین میانگین دو گروه در روابط مثبت با دیگران تفاوت معنی داری وجود دارد.
     
    جدول 11. مقایسۀ میانگین دو گروه براساس آزمون t  مستقل در متغیر خودمختاری
    گروه‌ها
    تعداد
    میانگین
    انحراف استاندارد
    درجه آزادی
    T
    Sig
    ازدواج کرده
    30
    76/53
    8/5
    58
    45/0
    65/0
    ازدواج نکرده
    30
    7/54
    6/9
     
    نتایج جدول 11 نشان می‌دهد که مقدار  t محاسبه  شده(t=0/45) با درجه آزادی 58 و سطح معناداری 65/0، معنی‌دار نمی‌باشد لذا فرض صفر  را می‌پذیریم. به عبارتی با 95 درصد سطح اطمینان می‌توان ادعا کرد که بین میانگین دو گروه در خود مختاری تفاوت معنی داری وجود ندارد.
    جدول 12. مقایسۀ میانگین دو گروه براساس آزمون t  مستقل در متغیر تسلط بر محیط
    گروه‌ها
    تعداد
    میانگین
    انحراف استاندارد
    درجه آزادی
    T
    Sig
    ازدواج کرده
    30
    5/64
    8
    58
    6/5
    01/0
    ازدواج نکرده
    30
    2/53
    6/7
     
    نتایج جدول 12 نشان می‌دهد که مقدار  t محاسبه  شده(t=5/6) با درجه آزادی 58 و سطح معناداری 01/0، معنی‌دار است لذا فرض صفر رد می‌شود. به عبارتی با 99 درصد سطح اطمینان می‌توان ادعا کرد که بین میانگین دو گروه در تسلط بر محیط تفاوت معنی داری وجود دارد.
    جدول 13. مقایسۀ میانگین دو گروه براساس آزمون t  مستقل در متغیر زندگی هدفمند
    گروه‌ها
    تعداد
    میانگین
    انحراف استاندارد
    درجه آزادی
    T
    Sig
    ازدواج کرده
    30
    7/65
    4/8
    58
    15/5
    01/0
    ازدواج نکرده
    30
    46/54
    4/8
     
    نتایج جدول 13 نشان می‌دهد که مقدار  t محاسبه  شده(t=5/15) با درجه آزادی 58 و سطح معناداری 01/0، معنی‌دار است لذا فرض صفر  رد می‌شود. به عبارتی با 99 درصد سطح اطمینان می‌توان ادعا کرد که بین میانگین دو گروه درزندگی هدفمند تفاوت معنی داری وجود دارد.
    جدول 14. مقایسۀ میانگین دو گروه براساس آزمون t  مستقل در متغیر رشد فردی
    گروه‌ها
    تعداد
    میانگین
    انحراف استاندارد
    درجه آزادی
    T
    Sig
    ازدواج کرده
    30
    65
    8/7
    58
    28/3
    01/0
    ازدواج نکرده
    30
    3/57
    27/10
     
    نتایج جدول 14 نشان می‌دهد که مقدار  t محاسبه  شده(t=3/28) با درجه آزادی 58 و سطح معناداری 01/0، معنی‌دار است لذا فرض صفر  رد می‌شود. به عبارتی با 99 درصد سطح اطمینان می‌توان ادعا کرد که بین میانگین دو گروه در رشد فردی تفاوت معنی داری وجود دارد.
    جدول 15. مقایسۀ میانگین دو گروه براساس آزمون t  مستقل در متغیر بهزیستی روانشناختی
    گروه‌ها
    تعداد
    میانگین
    انحراف استاندارد
    درجه آزادی
    T
    Sig
    ازدواج کرده
    30
    366
    37/33
    58
    45/6
    01/0
    ازدواج نکرده
    30
    53/310
    4/33
     
    نتایج جدول 15 نشان می‌دهد که مقدار  t محاسبه  شده(t=6/45) با درجه آزادی 58 و سطح معناداری 01/0، معنی‌دار است لذا فرض صفر رد می‌شود. به عبارتی با 99 درصد سطح اطمینان می‌توان ادعا کرد که بین میانگین دو گروه در بهزیستی روانشناختی تفاوت معنی داری وجود دارد.
     
     
    بحث و نتیجه‌گیری
    این پژوهش با هدف مقایسۀ سلامت عمومی و بهزیستی روان‌شناختی در بین دوگروه زنان سرپرست با ازدواج موقت و بدون ازدواج موقت انجام شد.
    نتایج پژوهش نشان داد که به طور کلی سلامت عمومی و بهزیستی روان‌شناختی در بین دو گروه تفاوت معناداری دارد و میزان زیرمقیاس‌های سلامت عمومی (علائم جسمانی، اضطراب، افسردگی و عملکرد اجتماعی) در زنان سرپرست با ازدواج موقت پایین‌تر از زنان سرپرست بدون ازدواج موقت می‌باشد و نیز میزان زیرمقیاس‌های بهزیستی روان‌شناختی (پذیرش خود، روابط مثبت با دیگران، تسلط بر محیط، زندگی هدفمند و رشد فردی) در زنان سرپرست با ازدواج موقت بیشتر از زنانی است که ازدواج موقت نکرده‌اند وفقط زیرمقیاس «خودمختاری» در بهزیستی روان‌شناختی درهر دو گروه تقریباً در یک سطح آماری قرار دارند و زیرمقیاس‌های بهزیستی روان‌شناختی و سلامت عمومی تفاوت معناداری باهم دارند. نتيجه اين تحقيق با تحقيق رافعي (1382) مخالف است. وي در مطالعه خود در مورد هشتاد نفر از زنانی كه ازدواج موقت كرده‌اند به اين نتيجه رسيده است كه اين زنان به‌رغم گذرا دانستن اين پيوند، از آن بيشتر انتظارات عاطفي داشتند و به همين دليل، پس از پايان مدت متعه، دچار آسيب‌هاي رواني؛ مانند اضطراب، ترس، افسردگي، خستگي‌هاي جسمي، احساس ناكامي، بي‌توجهي اجتماعي و كاهش عزت نفس شده‌اند (رافعی، 1382، ص110-79). البته از نظر روش‌شناختي، مطالعه رافعي باليني بوده است و به مقايسه زناني كه بدون همسر بوده‌اند و ازدواج موقت نكرده‌اند، نپرداخته است. بي‌ترديد شرايط عاطفي زنان در ازدواج دائم از ازدواج موقت بهتر است. با اين وجود در شرايط نبود امكان ازدواج دائم، ازدواج موقت مي‌تواند بخشي از مشكلات عاطفي واجتماعي زنان را حل كند؛ همان‌گونه كه رافعي اشاره كرده است، ازدواج موقت مي‌تواند مفيد باشد (همان، ص15-100) و اين آسيب‌ها ممكن است از سه منبع ريشه گيرد: عدم آشنايي زنان با ماهيت اين ازدواج، وجود مشكلات و ناهنجاري‌هاي خانوادگي، شخصي و اجتماعي در زنان قبل از متعه و در طول دوران متعه و فقدان چارچوب قانوني و سازمان‌يافته براي اين ازدواج. براي پيشگيري از آسيب‌هاي ازدواج موقت مناسب است از راهبردهاي آموزشي و فرهنگي سود جست (سالاري‌فر، 1393، ج6، ص189-392).
    در هر صورت نتیجۀ این پژوهش نشان می‌دهد که زنان سرپرستی که ازدواج موقّت کرده‌اند؛ وضعیت روحی، عاطفی، جنسی و جسمی بسیار بهتری از زنان سرپرستی که ازدواج موقت نکرده‌اند، داشتند. این پژوهش مؤید علمی بسیار خوبی است که ازدواج موقت زنان سرپرست ـ همان‌گونه که در آموزه‌های دینی ما می‌باشد ـ باعث تأمين برخي نيازها و کاهش مشکلات آنان می‌شود و همين امر به كاهش مشكلات و بحران‌هاي اجتماعي كمك مي‌كند.
     
    منابع
     
    • ابراهیمی، امرالله و همکاران (1386)، «ویژگی‌های روان‌سنجی، ساختار عاملی، نقطه برش بالینی، حساسیت و ویژگی پرسشنامۀ سلامت عمومی 28 سؤالی (GHQ-28)»، مجلۀ تحقیقات علوم رفتاری، ش1، دورۀ 5.
    • احمدی، خدابخش (1383)، «بررسی مقایسه‌ای وضعیت ازدواج مجدد و آثار آن در بهداشت روانی همسران شهدا و همسران متوفیان»، دوماهنامه علمی‌ـ پژوهشی، ش7، دورۀ جدید.
    • بیانی، علی‌اصغر؛ کوچکی، عاشور محمد و بیانی، علی (1387)، «روایی و پایایی مقیاس بهزیستی و روان‌شناختی ریف»، روان‌پزشکی وروان‌شناسی بالینی ایران، س14، ش2.
    • بیگدلی، محرمعلی (1386)، نکاح مسیار و ازدواج موقت، رساله علمی سطح چهار رشته فقه، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه.
    • تقوی، سیدمحمدرضا (2001م)، «بررسی روایی واعتبار پرسشنامۀ‌ سلامت عمومی (GHQ)»، مجلۀ روان‌شناسی.
    -    خضر تاج، رسول و دیگران (1388)، «بررسی رابطه سلامت عمومی و ازدواج مجدد مادران شاهد با اختلالات روانی دانشجویان شاهد»، زن و مطالعات خانواده، ش14.
    • دادستان، پريرخ (1378)، روان‌شناسي مرضي تحولي، ج2، تهران: سمت.
    -       رافعي، طلعت (1382)، تحليلي بر روان‌شناسي زن در ازدواج موقت، تهران: دانژه.
    • سالاري‌فر، محمدرضا (1393)، مباحث اجتماعي ازدواج موقت در دانشنامه فاطمي، قم: پژوهشگاه فرهنگ و انديشه.
    • طباطبائي يزدي، محمدکاظم (‎۱۴۰۹ق)، العروه‌ الوثقي، بيروت: مؤسسه الاعلمي للمطبوعات.
    • عباس‌زاده، عباس (1378)، ازدواج موقت نیاز امروز، چ1، قم: شاکر.
    • عیدی وندی، افروز (1391)، بررسی رابطه میان هوش هیجانی وسلامت عمومی، پژوهشی در روانشناسی، دانشگاه آزاد اسلامی اراک.
    • فرکوش، چه‌گور (1388)، «رابطه بین هویت فردی، سبک‌های دلبستگی با بهزیستی روان‌شناختی در جوانان»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد روان‌شناسی عمومی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن.
    • کریمی، نرگس (1384)، «بررسی تأثیر حمایت‌های سازمان‌های غیردولتی بر وضعیت اجتماعی‌ـ معیشتی زنان سرپرست خانوار»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد مطالعات زنان، دانشکده علوم اجتماعی علامه طباطبایی.
    • كلينى، محمد بن ‌يعقوب بن اسحاق (1407ق)، الكافي، 8ج، تهران: دارالكتب الاسلاميه.
    • مکارم شیرازی، ناصر (1384)، شیعه پاسخ می‌گوید، قم: نشر مدرسة الامام علی بن ابیطالب(ع).
    • ميلاني‌فر، بهروز (1376)، بهداشت رواني، چ6، تهران: قومس.
     
    منبع اصلی: دو فصل نامه علمی- پژوهشی  مطالعات اسلام و روانشناسی شماره15- پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
     
    نوع مقاله: