کانال انجمن روانشناسی اسلامی در پیام رسان سروش: @islamicpa یا sapp.ir/islamicpa

نقش امیدمحوری در پیشرفت

    دکتر مبین صالحی
    6 اسفند 1393

    عنوان: نقش امید محوری در پیشرفت جامعه اسلامی

    نشست تخصصی «نقش امیدمحوری در پیشرفت جامعه اسلامی با رویکرد اسلامی-روانشناختی» چهارشنبه ششم اسفند 1393 در محل سالن همایش انجمنهای علمی حوزه برگزار شد. متن حاضر خلاصه ای از مطالب ارائه شده در نشست مذکور است.

    مقدمه

    امید از دیرباز مولفه مهمی در رشد روان‌شناختی و تغییر دانسته شده است. هرچند که روان‌شناسان مختلف از سال‌های آغازین تولد روان‌شناسی به موضوع امید و تاثیر آن بر زندگی انسان توجه نموده‌اند، اما در بررسی تعاریف آن‌ها از امید نوعی انتظار مثبت برای رسیدن به هدف دیده می‌شود. در حالی که به نظر می‌رسد صرفاً با خوش‌بینی نمی‌توان مطمئن شد که اهداف محقق می‌شوند. این نقایص باعث شکل‌گیری تعریف جدیدتری از امید، توسط اسنایدر و همکاران  در دهه پایانی قرن بیستم شد.

     در الگوی دو مولفه‌ای امید اسنایدر، هم به برنامه‌ریزی برای رسیدن به هدف اشاره می‌شود و هم به انگیزه و احساس توانمندی فرد برای عمل به برنامه‌های تعیین شده برای طی کردن مسیر توجه می‌گردد. این تعریف مبنای پژوهش‌های مختلفی شده است. بر اساس پژوهش‌های انجام گرفته افرادی که امید بیشتری دارند استرس کمتر و درنتیجه خستگی کمتری را گزارش می‌کنند (هیرش و سیرویس، 2014). همچنین امید پیش‌بینی کننده‌ای قوی برای بهزیستی فاعلی است (ورنر، 2012). در پژوهش‌های متنوع همبستگی امید با متغیرهای متنوعی تایید شده است، مانند خوش‌بینی (شوری و همکاران، 2007؛ کاتو  و اسنایدر، 2005)، پریشانی روان‌شناختی (شوری  و همکاران، 2007)، بهزیستی روان‌شناختی (شوری  و همکاران، 2007)، بهزیستی فاعلی (لو و هسو، 2013؛ کاتو و اسنایدر، 2005)، عزت نفس، خودکارآمدی، پاسخ به استرس، ناامیدی، تمایل به افسردگی و اضطراب رگه (کاتو و اسنایدر، 2005). به طور کلی امید را باید منبعی اساسی در زندگی انسان دانست (ورنر، 2012).

        در نگاه اسلامی باید در تبیین هر موضوعی به چارچوب شریعت اسلامی توجه شود. زیرا اسلام به مواردی توجه دارد که تکیه صرف به عقل بشری ممکن است در یافتن آن‌ها عاجز باشد. برای مثال تاکید به امید به رحمت خداوند در آموزه‌هایی اسلامی و نقش آن در موفقیت‌ها و کامیابی‌های انسان (بقره، 218) ، در روان‌شناسی مورد غفلت قرار گرفته است. بنابراین بررسی مفهوم امید از دیدگاه اسلامی و عوامل افزایش دهنده یا کاهنده آن‌ها در انسان ضروری به نظر می‌رسد. زیرا در این صورت است که به شناخت بهتری می‌رسیم. در رجوع به متون اسلامی (آیات و روایات) موارد مکرری دیده می‌شود که به مباحثی پیرامون امید و امیدواری و نقیض آن یعنی ناامیدی اشاره شده است.

    با توجه به اینکه منابع اسلامی، شامل قرآن و روایات سرشار از مباحثی پیرامون امید و امیدواری است، پژوهشگران حوزه روان‌شناسی و اسلام در سال‌های اخیر به بررسی مفهوم امید در دیدگاه اسلامی و همچنین مولفه‌ها و کاربردهای آن پرداخته‌اند. برای نمونه در یکی از تحقیقات انجام شده، خلیلیان شلمزاری (1391) در بررسی آیات و روایات و با استفاده از روش تحلیل عاملی هفت مولفه برای امید استخراج نموده است. این مولفه‌ها عبارتند از هدف، تکیه‌گاه، اسباب، تلاش، موانع، رابطه فرد و تکیه‌گاه، و راه‌حل‌های امید. البته مطالعاتی که به طور دقیق و علمی به بررسی مفهوم امید از دیگاه اسلام بپردازند اندک است.

    در پژوهش حاضر از دو متن قرآن و روایات معصومین (علیهم‌السلام) به عنوان دو منبع اصلی اسلامی استفاده شد. به این طریق که ابتدا موضوعات مربوط به امید در این منابع استخراج شد. سپس با کنار هم گذاشتن آن‌ها و تشکیل خانواده حدیثی، موضوعات مشابه تعیین شد و طبقه‌بندی منسجمی از احادیثی که به بخشی از مفهوم امید اشاره داشتند به دست آمد. در ادامه مولفه‌های امید مشخص شد. سرانجام کیفیت ارتباط و چگونگی استفاده از این مولفه‌ها درباره پیشرفت مورد بررسی قرار گرفت.

    دکتر مبین صالحی در این نشست با اشاره به «نظریه امید» اسنایدر، روانشناس مثبت گرا، نقش امید در زندگی امروز بشر را بسیار اساسی دانست و گفت: بشر دستاورد های گرانبهایی در حوزه روانشناسی مثبت گرا بدست آورده است که این یافته های بشری بسیار نزدیک به آموزه های اسلامی است. «اسنایدر» متوجه شد امید به آن معنایی که در اذهان مردم است نقص دارد گفت: در نظریه امید اسنایدر سه مولفه تفكر هدف (هر چيزى كه خود فرد مايل است بدان دست يابد) ، تفكر عامل و تفكر گذرگاه وجود دارد که با توجه به این سه مولفه می توان به نتیجه مطلوب دست یافت.

    الگوی امید در روان‌شناسی

       سازه امید پیچیده‌تر از آن است که پیشتر توصیف می‌شد؛ در الگوی دو مولفه‌ای امید اسنایدر، امید عبارت است از ادراک فرد از توانایی خود در (1) به دست آوردن گذرگاه‌هایی به سوی اهداف مطلوب و (2) برانگیختن خود از طریق تفکر عاملیت برای شروع و استمرار حرکت در راستای این گذرگاه‌ها (اسنایدر، ایلاردی و همکاران، 2000). تفکر عاملیت به ادراک افراد از توانایی‌شان برای پی‌گیری هدف، به‌رغم موانع اشاره دارد و در خودگویی‌هایی مانند «من می‌توانم» و «متوقف نخواهم شد» به روشنی دیده می‌شود. تفکر گذرگاهی نیز به ادراک افراد از توانایی‌شان برای تولید مسیرهای ممکن به سوی اهداف اشاره دارد و در خودگویی‌هایی مانند «می‌توانم راهی برای انجام آن پیدا کنم» دیده می‌شود (وایس و اسپریداکوس، 2011).

        در الگوی امید اسنایدر راهبردهایی برای افزایش تفکر امیدوارانه ارائه شده است. زیرا تفکر امیدوارانه فرد را برای پیشرفت آسان‌تر و تضمین شده‌تر به سوی اهدافش کمک می‌کند. این راهبردها عبارتند از: (1) داشتن اهداف معنادار، قابل دسترسی و قابل اندازه‌گیری؛ (2) داشتن منابع انگیزشی و بستن مجاری کاهش انگیزه؛ (3) داشتن چند مسیر برای حرکت به سوی اهداف؛ (4) نظارت و ارزیابی مکرر پیشرفت به سوی هدف؛ (5) تغییر اهداف و گذرگاه‌ها در صورت نیاز (چیونز، فلدمن، گام، میشل و اسنایدر، 2006).      

    الگوی امید در رویکرد اسلامی

    در آیات و روایات الفاظ مختلفی از جمله رجاء (مانند کلینی، 1407، ج2، ص 71) ، یاس (مانند یوسف، 87) ، و قنوط (مانند حجر، 55) و مشتقات آن‌ها به مباحث امید و ناامیدی می‌پردازند. راغب اصفهانی (1412) در تعریف رجاء بیان می‌کند که رجاء انتظار امری دوست داشتنی بر اساس نشانه‌های ظنی یا مشخص است (ص، 303). در جای دیگر نیز رجاء را گمان به رسیدن به چیزی می‌داند که مایه شادمانی است (346).

    اسباب امید  

       1. توجه به اهداف

    امام صادق (علیه‌السلام) در وصیت به عبدالله بن جندب می‌فرمایند «امروز در این دنیا به گونه‌ای عمل کن که انتظار رستگاری در آخرت را داری» (ابن شعبه حرانى، 1363/1404، ص 306). تحقق رستگاری در آخرت هیچ کاری نباید از سوی انسان سر بزند مگر در راستای حصول اهداف خداوند از آفرینش انسان.

    o       یکی از این اهداف عبادت خداوند است (ذاریات، 56)

    o       هدف دیگر از آفرینش انسان آزمایش وی است.

    o       یادآوری رحمت خداوند(هود، 119)

    o       آخرت‌نگری (ابن أبي الحديد، 1404، ج ‏11، ص 3).

    2. توجه به مسیر (برنامه‌ریزی)

    برای تحقق هدف، نیاز به مسیر روشن و ابزار است. مسیری که در قرآن مشخص می‌شود مسیر مستقیم است (آل عمران، 51).

    o    لازمه امید، عمل نیک. ابزار لازم امید انجام اعمال نیکو است (کهف، 110). امام صادق (علیه‌السلام) نیز می‌فرمایند کسی که امید به چیزی دارد در پی آن می‌رود.

    o    امید واقعی و کاذب. حضرت علی (علیه‌السلام) درباره شخصی که مدعی‌ است که به خدا امید دارد اما عملش این را نشان نمی‌دهد می‌فرمایند «به گمان خود ادّعاء مي‌كند كه به خدا اميدوار است! سوگند به خداوند بزرگ كه دروغ‏ مى‏گويد! چگونه است حال او كه اميدواريش به خداوند در عمل و كردارش نمودار نيست‏.

       بنابر آنچه گفته شد می‌توان برداشت نمود که امید و آرزو که در متون اسلامی که به ترتیب با اصطلاح رجاء و أمل مورد اشاره قرار می‌گیرند متفاوت هستند. آرزوی بیشمار (طول الامل)، ناپسند و باعث فراموشی آخرت دانسته شده است (على بن الحسين (عليه السلام‏)، 1376، ص 260) اما امید مایه پیروزی است.

    3. راه‌های غلبه بر موانع

    o         دعا کردن. پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند «هیچ چیز قضا را رفع نمی‌کند مگر دعا» (مجلسی، 1403، ج ‏90، ص 296)

    o    زهد. «کسی که در دنیا زهد بورزد دشواری‌های دنیا برایش آسان شده و از آن بیزار نمی‌شود» (ابن شعبه حرانى، 1363/1404، ص 281).

    o       تلاش وافر. از دیگر راه‌های غلبه بر موانع استمرار و تلاش وافر است (ليثي، 1376، ص 456).

    o       صبر. خداوند انسان را با موانع زیادی در زندگی مبتلا می‌سازد و راه‌کار آن را صبر می‌داند (بقره، 157).

    o    تعبیر بلاها به کفاره گناهان. گاهی اوقات مشکلاتی که در راه مسیر موفقیت پدید می‌آیند یکی از راه‌کارهای گذشتن سالم از کنار این مشکلات توجه به این است که بلاها، کمبودها، مریضی‌ها و مشکلات برای مومن کفاره گناهانش است (نیلی‌پور، 1389، ج 1، ص 304).

    o    توجه به موفقیت‌های گذشته. زمانی که مسلمانان در جنگ احد دچار احساس ضعف و ترس شدند، خداوند یاری خود در جنگ بدر را به آن‌ها یادآوری نمود (آل عمران، 123 و 124؛ طباطبایی، 1374، ج 4، ص 9).

    o       تقدیر معیشت. تقدیر معیشت نیز که اسلام بر آن تاکید فراوان دارد (کلینی، 1429، ج ‏1، ص 78).

    4. شیوه‌های افزایش انگیزه

    o    در نظر داشتن خدا. در آیه 35 سوره محمد می‌خوانیم «پس هرگز سست نشويد و (دشمنان را) به صلح (ذلّت‏بار) دعوت نكنيد در حالى كه شما برتريد، و خداوند با شماست و چيزى از (ثواب) اعمال‌تان را كم نمى‏كند!» مسئله مطرح در این آیه توصیه به عقب نشینی نکردن در برابر فشار دشمن است، زیرا خداوند با مومنین است و ایمان به خداوند باعث برتری آن‌ها می‌شود (آل عمران، 139).

    o    توجه به نقاط ضعف دشمن. در سوره نساء (104) می‌خوانیم «و در راه تعقيب دشمن، (هرگز) سست نشويد! (زيرا) اگر شما درد و رنج مى‏بينيد، آن‌ها نيز همانند شما درد و رنج مى‏بينند؛ ولى شما اميدى از خدا داريد كه آنها ندارند؛ و خداوند، دانا و حكيم است.» بنابراین امید به خدا باعث استواری و نیرومندی می‌شود.

    o    وفای به عهد. در بعد انگیزشی می‌توان به وفای به عهد (تمیمی، آمدی، 1410، ص 336) به عنوان یکی از اصول پیشرفت اشاره نمود (علیدوست، 1392).

    o    نظارت مستمر. بنابر بیان قرآن کریم هيچ انسانى نيست مگر آنكه نگهبانى بر او موكل است‏ (طارق، 4). با تجدید نظر مکرر از پیگیری اهداف بی‌حاصل جلوگیری می‌شود.

    o    دعا. افراد مومن، به این جمله که «بخوانید مرا تا اجابت کنم شما را» (غافر، 60) تمسک می‌جویند. زیرا آن‌ها خداوند را شنونده دعاهایشان می‌دانند (آل‌عمران، 34).

    o    تفکر مثبت. اسلام در تعاليم تربيتي خود تفكر مثبت را مورد تأكيد قرار مي دهد. همچنین امام حسن عسکری می‌فرمایند «در هر قضاء الهى، خير و نكويى براى مؤمن باشد» (ابن شعبه حرانی، 1382، ص 521).

    o    شناخت خدا. امیرالمومنین (علیه‌السلام) می‌فرمایند «بنده به هیچ کس جز پروردگارش امیدوار نیست» (مجلسی، 1403، ج ‏75، ص 8).‏ با توجه به آنچه تبیین شد به نظر می‌رسد آشنایی با صفات جمالیه و جلالیه پروردگار، مانند صفات ذاتی رحمان، کریم، عزیز و جبار باعث افزایش امید می‌شود، زیرا انگیزه طی مسیر و پیشرفت به سوی اهداف را افزایش داده و نگرانی فرد از ناملایمات را می‌کاهد. برای مثال خداوند در جایی پس از ذکر جود و کرم و عفو و رحمت خود می‌گوید آیا من جایگاه آرزوها نیستم؟

    o    یادآوری نعمت‌ها. «يادآوري نعمت‌هاي بي شماري كه در امور دين و دنيا، خداوند به انسان ارزاني داشته و انواع امداد و الطافش كه در گذشته و حال نصيب انسان كرده، از جمله اموري است كه باعث ايجاد روحية اميد در افراد مي‌شود» (فيض كاشاني، 1365، ص 180، به نقل از خاکپور، 1392).

    o    خوف. اسنایدر در نظریه خود معتقد است هدف مطلوب هدفی است که گرایشی باشد نه اجتنابی. به این صورت که هدف به گونه‌ای تعیین سود که فرد برای رسیدن به آن تلاش کند، نه برای اجتناب از آن (چیونز، فلدمن، گام، میشل و اسنایدر، 2006). برای مثال در بعد ملی می‌توان عقب نیفتادن از دیگر کشورها را هدف اجتنابی و رسیدن به اهداف تعیین شده در یک چشم‌انداز مشخص را هدف گرایشی دانست. در اسلام علاوه بر اهداف گرایشی الهی مانند دادن بشارت بهشت و رضایت خداوند به مومنین، نسبت به پیامدهای منفی اعمال ناشایست نیز بیم داده شده است. بنابراین حتی آیاتی که افراد را از عذاب الهی می‌ترسانند و اجتناب از محرمات را خواستارند، عاملی انگیزشی برای حرکت مومنین در راستای اهداف الهی هستند. 

        با توجه به آنچه که بیان شد می‌توان نتیجه گرفت که نه امیدِ تنها و نه بیم به تنهایی نمی‌توانند برای موفقیت چاره‌ساز باشد. حتی بیشتر بودن یکی از دیگری مشکل‌ساز خواهد بود. بنابراین برای موفقیت بیشتر و پی‌گیری اهداف تعیین شده لازم است فرد گرفتار شدن به بلاها را پیش‌بینی و از آن‌ها نیز اجتناب کند. فردی که همواره میزانی از احتیاط را با خود داشته باشد امیدش به موفقیت بیشتر خواهد بود.

    به نظر می‌رسد استفاده از راه‌کارهای بیان شده در تبیین چشم‌اندازهای پیشرفت جامعه موثر باشد. برای تایید بیشتر این نکته می‌توان در تحقیقات بعدی با استفاده از روش‌های تحقیق آزمایشی، این موارد را بررسی نمود تا در عمل نیز تاثیرات آن‌ها را مشاهده نمود.

    گالری تصاویر

     
    نوع گزارش: