کانال انجمن روانشناسی اسلامی در پیام رسان سروش: @islamicpa یا sapp.ir/islamicpa

زیربنا های قرآنی و روان شناختی امر به معروف و نهی از منکر

    محمد ناصر سقای بی ریا، دکتری علوم تربیتی، مدیرگروه و عضو هیئت علمی روانشناسی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)

    زیربنا های قرآنی و روان شناختی امر به معروف و نهی از منکر

    چکیده

    این مقاله توصیفی به منظور بیان ویژگی های امر به معروف و نهی از منکر و آثار آن در اجتماع تهیه شده است. عناصر تأثیر گذار در این فریضه موکد در اسلام جنبه روان شناختی نیز دارد و تأثیر گذاری آن در بعضی مطالعات تأیید شده است، از این رو در این مقاله به بحث از تأثیر نگرش ها انگیزه ها و رفتارها در تعامل با اجتماع پرداخته شده و ابعادی از این مسأله به بحث کشیده شده است. شیوه تحقیق توصیفی و جمع آوری مطالب با استفاده از قرآن کریم و نهج البلاغه و بعضی کتاب های روان شناسی با تحلیل منطقی بوده است. یافته های این مقاله حاکی از آن است که شیوه های امر به معروف و نهی از منکر نه تنها در اسلام بلکه در همه جوامع برای پاسداری از هنجارهای جامعه و نیز رواج دادن اهداف در سازمان ها نهاد ها و رسانه ها به کار می رود. حتی منافقین نیز از این شیوه استفاده می کنند. امر به معروف و نهی از منکر در اسلام سرآمد نیکی هاست و از افضل کارهای خیر می باشد.
    کلید واژه ها: امر به معروف، نهی از منکر، هم کوشی، هنجارها، نفوذ اجتماعی، جهاد
     
    نگرش ها، انگیزه ها و رفتارها در تعامل با اجتماع
    تعامل های اجتماعی در چگونگی شکل گیری نگرش ها، انگیزه ها و رفتار ها تأثیر گذارند. این مطلب هم در مدارک اسلامی هم در روان شناسی مورد تایید قرار دارد. شاید بتوان ویژگی امر به معروف و نهی از منکر را جنبه اجتماعی آن دانست که به جهت تأثیرگذاری روی آن تکیه شده است. این جستار در صدد است با مراجعه به آیات قرآن کریم به شواهدی در این زمینه دست یابد و همچنین به زیربناهای روان شناختی آن  اشاره کند.
    تأثیر ملامتگری
    گر چه در قرآن به تأثیر گذاری ملامتگری به شکل ضمنی اشاره شده است اراده انسانی را فوق آن تأثیر تلقی نموده و به عنوان مثال در سوره ذاریات به ملامت گری مردم اشاره شده و دلداری داده شده که تو مورد ملامت نخواهی بود . در باره مومنین و رفتارهای جنسی زوجین می فرماید آن ها مورد ملامت قرار نمی گیرند . تنها کسانی مورد ملامتند که از این مرز عبور می کنند که متجاوز شناخته می شوند. این آیه تأثیر ملامتگر ی به حق در مورد کسانی که از مرز های الهی عبور می کنند را اشاره نموده است. در آیه بعدی می فرماید: "پس کسی که بیش از این طلب کند متجاورز خواهد بود ."
    تاثیر پذیری انسان از اجتماع در کتب روان شناسی نیز مشاهده می شود. به عنوان نمونه: "انسان از اجتماع تاثیر پذیر است. انسان با اجتماع در شناخت ها نگرش ها انگیزه ها و رفتار ها در تعامل است ." 
    امکان رهایی از ملامت ها و هنجارهای غلط
    از یک سو انسان مومن ممکن است تحت تأثیر هنجار های غلط جامعه کفر بنیان قرار گیرد که معارف الهی سعی می کند از این تأثیر پذیری انسان مومن را نجات دهد. و از سوی دیگر در جامعه ایمان بنیان هنجارهای الهی باید پاس داشته شود.  انسان مومن می تواند با تقویت جنبه های الهی خود را از تاثیرات فرهنگ غلط و ملامت ها در جامعه حفظ کند. در قرآن کریم یکی از ویژگی های مطلوب انسان های الهی را عدم تاثیر پذیری از ملامت ملامتگران می داند و می فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید بدانید که هر کس از دینش برگردد پس به زودی خداوند گروهی را خواهد آورد که آن ها را دوست می دارد و آن ها نیز او را دوست می دارند. اینان در برابر مومنین فروتن و در برابر کافران استوارند؛ در راه خدا جهاد می کنند و از ملامت هیچ ملامتگری نمی هراسند، این فضل خداست که به هر کس بخواهد می دهد و خداوند وسعت دهنده ای داناست . 
    مثال دیگر امام عدل است که به عنوان الگو و اسوه از تأثیر پذیری از جو مسموم جامعه بری است. یکی از صفات امام عدل که بناست امت را به راه راست هدایت کند و روش های درست را در جامعه نهادینه کند این است که در این راه به ملامت کسی توجه نکند. هنگامی که مردم بعد از 25 سال خانه نشینی  امام علی علیه السلام با او بیعت کردند خطاب به آنان فرمودند: بدانید که اگر دعوت شما را اجابت کنم شما را به آن چه می دانم وامی دارم و به حرف گوینده ای و عتاب ملامتگری گوش فرا نخواهم داد .  
    و هنگامی که از یاران با وفای خویش که در این راه به شهادت رسیدند یاد می کند می فرماید: افسوس من بر برادرانی که قرآن را تلاوت کردند و آن را محکم نمودند ... و دعوت به جهاد شدند پس اجابت نمودند و به رهبر اعتماد کردند و از او تبعیت نمودند . این مومنان صادق در راه اطاعت از ولی از هیچ ملامتگری تأثیر نمی پذیرفتند.
    نقش تعامل و نفوذ اجتماعی در دستیابی به کمال فردی و اجتماعی
    همان گونه که اشاره شد، در جامعه ایمان بنیان هنجار های الهی باید پاس داشته شود به همین جهت در قرآن کریم آیاتی که در باره امت آمده به این حقیقت اشاره دارد که انسان ها به تنهایی نمی توانند به اهدافی که خدای متعال برای آفرینش انسان داشته دست پیدا کنند. نقش امت که به معنای گروه های بزرگ یا کوچک هم عقیده و هدف است که با هم تعامل و همکاری دارند در آیاتی از قرآن مورد بحث قرار گرفته است:
    در سوره بقره به نقش امت اسلام اشاره فرموده می گوید: و اینچنین شما را امتی میانه قرار دادیم تا شاهدانی بر مردم باشید و تا رسول بر شما شاهدی باشد .  
    در آیه دیگری می فرماید مردم یک امت بودند پس خداوند پیامبران را بشارت دهنده و بیم دهنده فرستاد و با آن ها کتاب را به حق فرو فرستاد تا میان مردم در آن چه در آن اختلاف دارند حکم کنند . از این آیه نقش پیامبران در رفع اختلافات در هنجار های اجتماعی فهمیده می شود.
    در سوره انبیاء همه انبیاء را امت واحده و خداوند را رب آن ها می نامد و همگان را به بندگی خدای متعال دعوت می کند . در سوره آل عمران به یک گروه کوچک تر در میان مسلمانان اشاره می کند که وظیفه دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر را دارند و آن ها را موفق معرفی می فرماید . هم اشاره به این دارد که کار دسته جمعی مثمر ثمر است و هم تصریح به این که دعوت به خیر یعنی آن چه در جامعه به عنوان خیر شناخته می شود یعنی به هنجار اجتماع مومنان و نیز تأثیرگزاری امر به معروف و نهی از منکر اشاره شده است. در انتهای این آیه تأثیر سازنده امر به معروف و نهی از منکر بر خود فرد امر و نهی کننده مورد تأکید قرار گرفته است.
    در روان شناسی نیز به نفوذ اجتماعی و تأثیرگزاری آن تاکید شده است. "تعامل و نفوذ اجتماعی محور زندگی اجتماعی آدمی است. همکاری، نوعدوستی، و عشق همگی شامل تعامل و نفوذ اجتماعی هستند. 
    تاثیر هنجار های اجتماعی
    امر به معروف و نهی از منکر در حقیقت پاسداری از هنجار های اجتماع اسلامی ما است. امت اسلامی که بر سر ارزش ها و هنجارهای الهی توافق دارد نیاز به روشی دارد تا از آن هنجار ها پاسداری کند. بهترین راه حفظ هنجار ها پاسداری از هنجار بودن آن ها است یعنی معروف معروف بماند و منکر مورد انکار قرار گیرد. بنا بر این دعوت به هنجار ها و امر به آن ها و نهی از هنجار شکنی خود عامل تداوم هنجار ها می گردد. وقتی هنجار های الهی مورد تاکید و امر و نهی قرار گرفت زنده می مانند و تاثیرگذاری خود را حفظ می کنند.
    از دیدگاه روان شناسی "ما تحت نفوذ قواعد و انتظارات هنجار های اجتماعی  هستیم یعنی قواعد و انتظارات ناآشکاری که به ما دیکته می کنند که چگونه باید فکر کنیم و چگونه باید رفتار کنیم " در حقیقت تداوم هنجارها در جامعه رفتارهای صحیح را تداوم می بخشند و رفتارهای نامطلوب را حذف می کنند. امر به معروف و نهی از منکر تأثیر دوسویه ای دارد؛ از یک سو رفتارها را تنظیم می کند و از سوی دیگر هنجارها یعنی ملاک های رفتاری را در جامعه تداوم می بخشد.
    تأثیر تلاش دسته جمعی 
    اسلام دستور داده عبادات را به شکل دسته جمعی انجام دهیم خود این دستور هنجار های الهی را تقویت می کند.
    در سوره حمد خدای متعال به انسان ها می آموزد که در عبادت از فعل جمع استفاده کنند: تنها تو را می پرستیم و تنها از تو یاری می خواهیم . 
    در بازگشت و توبه به سوی خدای متعال باز دستور توبه دسته جمعی داده شده که به شکل اجتماعی انجام گیرد تا همه تحت تأثیر آن موفق و رستگار شوند .
    هم اندیشی در امر رسول گرامی اسلام و حقانیت دعوت وی یکی از دستورات قرآن است: بگو تنها شما را به یک چیز پند می دهم این که برای خدا دو تا دو تا و یا به تنهایی برخیزید سپس فکر کنید در این که دوست شما دیوانگی ندارد و تنها او بیم دهنده ای است از عذابی پیش رو .  اندیشیدن به شکل جمعی و دوتا دوتا موثرتر از اندیشیدن فردی شناخته شده به همین جهت ابتدا می فرماید دوتا دوتا و بعد گویا گفته باشد اگر نشد به شکل فردی فکر کنید.
    در دعا خواندن نیز به شکل صیغه جمع امر به دعا فرموده است: و پروردگارتان گفت مرا بخوانید تا پاسخ شما را بدهم براستی آن ها که از عبادت من استکبار می ورزند به زودی با خواری به جهنم وارد خواهند شد . 
    در روان شناسی از تلاش های دسته جمعی به عنوان هم کوشی  یاد شده است. هم کوشی نوعی آسان سازی اجتماعی است. روان شناسان متوجه شدند وقتی دوچرخه سواران با هم رکورد گیری می کنند رکورد های بهتری از خود به جای می گذارند همچنین توجه به این که مورد ارزیابی قرار می گیرد در عملکرد اثر می گذارد.  
    امر به معروف و نهی از منکر برترین جهاد
    پاسداری از هنجارها و ارزش های الهی به اندازه ای اهمیت دارد که همه کار های نیک در برابر آن به جرعه ای در برابر دریا تشبیه شده ااست: همه کارهای خیر روی هم و حتی جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر نیست مگر مانند جرعه ای در برابر دریای بیکران.  بعد اضافه شده که امر به معروف و نهی از منکر نه مرگ را به جلو می اندازد و نه روزی را کاهش می دهد. و از همه این ها با فضیلت تر سخن عدلی نزد رهبری ستمگر است . علت فضیلت امر به معروف و نهی از منکر به همه نیکی ها این است که باقی ماندن معروف و منکر و شناخته شدن آن ها به عنوان معروف و منکر در گرو این دو است. 
    خداوند پاداش امر به معروف و نهی از منکر را می دهد.
    ممکن است در جامعه کسانی برای مقابله با آمران به معروف و ناهیان از منکر به ناسپاسی از زحمات آن ها بپردازند که در بعضی روایات به این مسأله اشاره شده است. نکند کسی که کار نیک تو را سپاس نمی گوید تو را در آن بی رغبت کند. بدان که شکر تو را کسی می گذارد که خود از آن بهره ای نمی برد و تو از سوی خدای سپاسگزار بیش از آن چه کافر از بین می برد دریافت می کنی .
    همچنین امیرالمومنین در نامه خود به امام حسن علیهما السلام می فرماید: نباید ملامت ملامت کننده ای در تو تأثیر کند و تو را از ادامه مسیر حق بازدارد بلکه در عمق دریای مشکلات برای حق فرو رو هر کجا که باشد . 
    در اسلام جهاد در راه خدا با هدف برانداختن بنیان ظالمین و رها سازی جوامع از تأثیرگذاری آن هاست و شاید به همین جهت از افضل دستگیره های الهی شمرده شده است . به درستی که با فضیلت ترین چیزهایی که چنگ زنندگان به خدای سبحان و متعال ... و جهاد در راه او که قله اسلام است. در حکمت 30 جهاد را چهار شاخه می کند که امر به معروف و نهی از منکر دو شاخه اول آن را تشکیل می دهند. و جهاد ... بر چهار شاخه است: امر به معروف و نهی از منکر و راستی در جایگاه های سخت و دشمن داشتن فاسقین .
    فلسفه و اهداف امر به معروف و نهی از منکر
    در اسلام برای امر به معروف و نهی از منکر فلسفه هایی ذکر شده است. به عنوان مثال امیرالمومنین علیه السلام می فرماید خداوند امر به معروف را برای تأمین مصلحت مردم عادی و نهی از منکر را برای دور داشتن نادانان از کارهای زشت قرار داد . مشاهده می شود که تأثیرگذاری این دو امر در جامعه بیشتر روی کسانی است که از عمق شناختی برخوردار نیستند نه افراد عادی جامعه که به تفصیل دلائل و فلسفه کارهای خوب را بدانند و نه نادانان که زشتی های اعمال را درک کنند امر به معروف و نهی از منکر فضای جامعه را به گونه ای سالم سازی می کند که این دو دسته محیط اجتماع را به سوی رفتارهای نابهنجار سوق ندهند.
    از سوی دیگر امیرالمومنین علیه السلام می فرمایند: کسی که امر به معروف می کند پشت مومنین را محکم می کند و آن که نهی از منکر می کند بینی منافقین را به خاک می مالد . در اینجا جنبه تقویت و تسهیل انجام کارهای خیر در مومنین که شناخت بالاتری دارند و نیز مخالفت های عمدی منافقین که با نقشه در صدد ایجاد فساد هستند ذکر  شده است.
    پیش بینی شرایط سخت از نظر معروف و منکر
    ممکن است در جامعه اسلامی شرایطی بوجود بیاید که امر به معروف و نهی از منکر سخت شود. جایی که حق مخفی باشد و باطل ظهور و بروز داشته باشد انجام این دو وظیفه سخت خواهد بود. در چنین شرایطی دروغ بستن به خدا و رسول رایج می شود و منکر معروف و معروف منکر خواهد شد. حتی کتاب خدا هم مورد سوء استفاده مفسدان قرار می گیرد .
    امیرالمومنین علیه السلام به عوامل آن اشاره فرموده: مخفی ماندن حق، آشکار بودن باطل، دروغ بستن یه خدا و رسول، پیروی هواهای نفسانی .
    در این شرایط سنگین و سخت راهکار های مقابله با موانع امر به معروف و نهی از منکر ذکر شده است. این راهکارهای مقابله شامل بیان حق، رد باطل، دروغگو را رسوا کردن، پیروی دستورات الهی است که خود نشان دهنده تأثیر گذاری مقابله با باطل از طریق روشنگری و پافشاری بر حق و جهاد از طریق امر به معروف و نهی از منکر است.
    امر به منکر و نهی از معروف شیوه منافقین
    در حالی که مومنین به انجام فریضه امر به معروف و نهی از منکر می پردازند و مرزهای هنجارهای الهی را پاسداری می کنند، چون منافقین در دل هنجار های الهی را قبول ندارند و آن ها را با اهداف مادی خود منطبق نمی دانند در صدد تغییر هنجار های جامعه اسلامی برمی آیند. منافقین به مومنین تهمت غرور در دین می زنند برای این که آن ها را از پیگیری آن بازدارند .
    مردان و زنان منافق بعضی از جنس دیگری هستند، امر به منکر و نهی از معروف می کنند و دست از کار های خیر باز می دارند علت این امر آن است که خدا را فراموش نموده و خداوند هم آن را به رحمت یاد نمی فرماید براستی منافقین همان فاسقین هستند . در این آیه انگیزه های روانی منافقین و تفاوت آن ها با مومنان مورد اشاره قرار گرفته است.
    شگرد های مخالفین هنجارهای الهی
    از ویژگی های مخالفین هنجار های الهی این است که به اصول اسلامی پایبندی ندارند اصول مسلمی مانند تبعیت از سیره و روش پیامبر خدا و پیروی از وصی برحق او و ایمان به غیب . همچنین در این راه از عیب جویی مومنان چشم نمی پوشند در حالی که خود به شبهات عمل می کنند و در خواسته های نفسانی سیر می کنند . خود خواهی یکی از ویژگی های آن ها است معروف را آن می دانند که خود می بینند و منکر را آن می دانند که خود نمی پسندند .
    این ها مرجع خطاکاران هستند که خطا را رهبری می کنند و دست برنمی دارند تا آن که حرامی را باقی نگذارند مگر آن که آن را جایز بشمرند و هیچ گرهی را نمی گذارند مگر آن که آن را باز کنند. به جایی می رسد که دو دسته گریه می کنند یکی بر دینش و دیگری بر دنیایش . امیرالمومنین علیه السلام از چنین گروهی که نادان زندگی می کنند و گمراه می میرند به خدا شکایت می برد؛ کسانی که کتاب بی ارزش ترین کالا نزد آن هاست اگر به حق تلاوت شود و گران ترین کالاست اگر از جایگاه خود تحریف شود؛ نزد آنان چیزی بدتر از معروف و چیزی معروف تر از منکر وجود ندارد .
    آثار ترک وظیفه دینی برای مصلحت دنیایی
    ترک امر به معروف و نهی از منکر به خاطر به دست آوردن اهداف مادی آثار مخربی دارد که در روایات به بعضی از آن ها اشاره شده است. از جمله طمع دشمنان و دست نیافتن به خواسته های دنیایی.  امیر المومنین علیه السلام در این زمینه می فرماید: ای مردم! اگر از یاری حق کوتاه نمی آمدید، و در سست نمودن باطل سستی به خرج نمی دادید، کسی که مثل شما نیست در شما طمع نمی کرد، و آن که بر شما قوت گرفت قوی نمی شد . به روشنی در این فراز از فرمایشات امام امیرالمومنین علیه السلام به آثار مخرب ترک امر به معروف که تحت عنوان یاری حق به آن اشاره شده و ترک نهی از منکر که از آن به توهین باطل یاد شده پرداخته شده است.
    عواقب عدم پاسداری از هنجارهای الهی
    برای عدم پاسداری از ارزش ها در آیات و روایات اهل بیت علیهم السلام آثار بدی ذکر شده که به بعضی از آن ها به عنوان نمونه اشاره می شود. یکی تسلط اشرار است بر مسلمانان. امام امیرالمومنین علیه السلام در این زمینه می فرمایند: مبادا امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنید که در آن صورت بدان شما بر شما مسلط می شوند آن گاه خدا را می خوانید که مستجاب نمی گردد . در حکمت دیگری از نهج البلاغه می فرمایند کسی که معروف را به قلبش معروف نداند و منکر را منکر نداند تغییر می کند و بالای او پایین و پایین او با لا می رود. در این فراز سیستم روانی فرد که شامل شناخت و هیجانات متناسب با آن است در اثر معروف و منکر را معروف و منکر ندانستن منقلب و زیر و رو می شود . هم چنین در خطبه ای می فرماید: براستی خداوند متعال مردم گذشته که از آن مطلع هستید از رحمت خود دور نفرمود مگر به خاطر ترک امر به معروف و نهی از منکر. پس خداوند نادانان را به واسطه سوار شدن بر مرکب گناهان، و دانایان را به علت ترک نهی از منکر لعن فرمود . در فرمایش دیگری امیرالمومنین علیه السلام وظیفه خطیر جامعه اسلامی را در شرایط ظهور فساد شوریدن علیه منکر و نفی و دفع آن می دانند و رسیدن به سعادت حقیقی و همسایگی خداوند متعال در خانه قدس الهی و تبدیل شدن به عزیزترین دوستان او را در گرو آن معرفی می نمایند .
    انواع پاسخ به تاثیر گذاری اجتماعی
    در روان شناسی اصطلاح نفوذ اجتماعی  مورد توجه قرار گرفته است. احتمال نفوذ در اجتماع از سوی افراد دارای قدرت و افراد مهم وجود دارد. نکته مهم نوع پاسخ به این نفوذ اجتماعی است. ممکن است فرد تحت تأثیر این مسأله پیروی بکند و لی باورها و انگیزه هایش تغییر نکند. به عنوان مثال کودک ممکن است اسفناج بخورد و لی از آن بدش بیاید. در بعضی از موارد ممکن است ضمن تغییر رفتار نگرش فرد نیز تغییر یابد. این در صورتی است که فرد قانع شود که نفوذ کننده درست می گوید و در نتیجه باور ها و نگرش های خود را تغییر دهد. احتمال دیگر مقاومت نسبت به تغییر است. فرد آگاهانه با دیدگاه فرد بانفوذ مخالفت می کند و شیوه ای دیگر پیش می گیرد .
    چرا نسبت به امر به معروف و نهی از منکر مقاومت وجود دارد؟
    در شرایط عادی در جامعه امر و نهی نسبت به هنجار های الهی موثر واقع می شود ولی هنگامی که نیروهای مخالف فعال می شوند آن گاه باید به جوانب دیگری نیز پرداخت. یکی از عوامل تضعیف تأثیر گذاری امر به معروف و نهی از منکر ترک آن است. وقتی در جامعه ای از پاسداری از هنجارها خبری نباشد، نیروهای مخالف که هنجارهای جدیدی را دنبال می کنند ممکن است موفق شوند و یا امر را دشوار نمایند. ترک امر به معروف و نهی از منکر جامعه را آماده تاثیر پذیری از نیروهای مخالف می سازد. همان گونه که در جبهه نبرد سخت نیاز به اسلحه ها و ابزار های گوناگون است و باید هر حیله و ابزاری را با روش متناسب خود پاسخ داد در جنگ نرم دشمن نیز باید از همه ابزارهای متناسب بهره گرفت. 
    ابعاد و روش های امر به معروف و نهی از منکر
    در باره ابعاد و روش های امر به معروف در روایات اسلامی به سه مرحله اشاره شده است. اولین مرحله انکار به قلب است. امیرالمومنین علیه السلام در سفارشات خود به مالک اشتر می فرماید: ...و این که خدا را با قلبش و ... یاری کند . حد اقل عکس العمل در برابر متجاوزین به هنجارهای الهی انکار قلبی است. فرد در دل تنفر خود را نسبت به شکسته شدن هنجارها احساس می کند. گرچه این مسأله نمود خارجی و ظاهری ندارد مگر در بعضی حالات چهره که ممکن است خود تأثیر گذار باشد، حد اقل خود فرد را از پذیرش هنجارهای رقیب مصون می دارد. همچنین زمینه اقدامات بعدی را باز می کند. مرحله بعد انکار زبانی است که مصداق مجاهده و بسیار با فضیلت تر از مرحله اول شمرده شده است. امیرالمومنین علیه السلام می فرماید افضل از آن ها همه کلمه عدلی نزد امام ستمگری است . مرحله بعدی انکار به عمل است که دو مرحله قبل را کامل می کند. 
    پس بعضی از آن ها منکر را با دست و زبان و قلب انکار می کنند که این کامل کننده همه صفت های نیک است . این فداکاری به بذل مال و جان و زبان در راه خدا می انجامد که مورد تأکید امیرالمومنین علیه السلام قرار گرفته است .  یکی از آثار انکار عملی منکر با دست و زبان نهادینه شدن خیر در فرد نهی کننده است. امیرالمومنین علیله السلام می فرماید امر به معروف کن تا از اهل آن باشی و منکر را با دست و زبانت انکار نما . 
    جمع بندی و نتیجه گیری
    انسان به گونه ای آفریده شده که دیدگاه ها و مطالبات اجتماعی در او تأثیر دارد. این تأثیر در افرادی که فکر ضعیف تری دارند موثرتر است. به همین دلیل برای افراد متوسط جامعه شیوه امر به معروف و نهی از منکر و تحت فشار افکار عمومی جامعه قراردادن به منظور دعوت به خیر و امر به نیکی ها و پرهیز از بدی ها کارساز است. برای افراد هوشمندتر و نخبه تر باید بیان دین الهی و پاسخ به شبهات و تلاش برای قانع سازی نسبت به هنجار های الهی نیز در نظر گرفته شود.
    امر به معروف و نهی از منکر مراحلی دارد که به ابعاد مختلف وجودی انسان ارتباط می یابد. انکار منکر به قلب اولین مرحله و ساده ترین نهی از منکر است. گرچه انکار قلبی به ظاهر نمودی ندارد، ولی در خود فرد باعث مصونیت در برابر از دست دادن حساسیت نسبت به منکر می شود؛ از سوی دیگر انکار به قلب به راه انداختن دستگاه ادراکی و عاطفی فرد برای مقابله با منکر است که بالقوه می تواند زمینه تحقق مراحل بعدی را فراهم آورد. 
    انکار زبانی دومین مرحله نهی از منکر است که بسیار تأثیر گذار است. علت تأثیرگذاری آن هم زنده نگاه داشتن هنجار های دینی در جامعه اسلامی است. به عبارت دیگر انکار زبانی پیام روشنی از انکار آن رفتار به فرد منتقل می کند به گونه ای که می فهمد رفتار او در جامعه مورد پذیرش نیست. علت ناراحت شدن بعضی از انکار زبانی ساده و حتی درگیری فیزیکی به دنبال آن از سوی فرد نهی شده دلیل بر قوی بودن دایره تأثیر انکار زبانی است. این مرحله نوعی جهاد با ارزش بالا تلقی شده است. 
    آخرین مرحله و شدیدترین آن انکار و بازدارندگی عملی است مانند بازداشتن ظالم از ظلم به یتیم یا فرد ناتوان. انکار عملی منکر در جهاد با سردمداران فساد متجلی می شود. در امر به معروف و نهی از منکر باید همه جانبه عمل کرد و پرداختن به یک بعد بدون توجه به ابعاد دیگر نتیجه کامل به بار نمی آورد. تأثیر گذاری امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه علم روان شناسی قطعی است. تحقیقات نشان می دهد که آدمی در تعاملات اجتماعی از دیدگاه ها و عکس العمل های دیگران تأثیرپذیر است. 
    مخالفان اسلام از همین شیوه ها برای پیشبرد اهدافشان استفاده می کنند. بنابر این می توان روش امر به معروف و نهی از منکر را روشی عام دانست که عقلاء از آن برای نگاهداری و رواج هنجار های جامعه استفاده می کنند. در عین حال اهمیتی که قرآن کریم به نقش امر به معروف و نهی از منکر در پاسداری از ارزش های الهی داده است باید به شکل ویژه مورد دقت و عمل قرار گیرد.
    نوع مقاله: