کانال انجمن روانشناسی اسلامی در پیام رسان سروش: @islamicpa یا sapp.ir/islamicpa

حديث و امكان استخراج روش‌هاي تغيير رفتار

    (حدیث و روان شناسی) به کوشش حمزه عبدی

    در احاديث اخلاقي، آموزه‌هاي نظري و كاربردي مختلفي مانند اسباب، آداب، پي¬آمدها و آفات مربوط به صفت¬های اخلاقي مطرح می¬شود. این آموزه¬ها در بیشتر موارد، به صورت جزئي است و تنها به همان صفت اخلاقي مربوط است. با این حال، برخي روايات نیز به شيوه‌هاي كلي تغيير يا تثبيت صفات اخلاقي اشاره مي‌كنند كه به نظر مي‌رسد به صفات و رفتار فراوانی قابل تعمیم است. در ادامه، به يك نمونه اشاره خواهيم كرد.
     
    در حديثي از رسول خدا(ص) نقل شده است: «مَنْ تَشبّه بقومٍ فهو منهم.» در روايت ديگري، به نقل از امام علي (ع) آورده‌اند: «مَنْ تَشب‍ّه بقوم عُدّ منهم.»  مفهوم این روایت¬ها آن است كه هر كسي به قومي شباهت پيدا كند، از آنها شمرده می‌شود.
    منظور از «قوم»، گاه مي‌تواند قومی خاص با شناسه فرهنگي و اجتماعي ويژه باشد؛ به اين معنا كه فرد در آداب و رسوم اجتماعي، به آن قوم شبيه مي‌شود. مانند اين روايت رسول خدا (ص) كه مي‌فرمايد: «احفوا الشوارب و اعفوا اللحي و لاتشبهوا باليهود.»  اين گونه شباهت از نوع اجتماعي است و از بحث ما خارج است؛ هر چند ممكن است شباهت در اخلاق و صفات هم به تدریج اتفاق افتد.
    گاهي نيز مي‌تواند صفات مشخصي مانند صبر صابران يا حلم بردباران باشد، مانند اين روايت كه از امام علي (ع) نقل شده است: «فان لم تكن حليما فتحلّمْ فانّه قُل مَن تشبّه بقوم الا او شك اَنْ يكون منهم.»  به نظر مي‌رسد اين روايت، به قرينه صدر و ذيل آن، از روشی كلي حکایت دارد؛ يعني فردي كه صفت خاصي ندارد، اگر نقش فردي را بازي كند كه دارای اين صفت است، ممكن است زمينه ايجاد آن صفت را در خود به وجود بياورد.
     
    بر اساس بررسي‌هايي كه انجام گرفته است، ‌به نظر مي‌رسد تنها روايتي كه قاعده كلي را با يك موضوع جزئي‌تر ذكر کرده است، همين روايت مربوط به حلم باشد. در این میان، روايات ديگری نيز هستند كه بازي نقش را در يك موضوع خاص بدون ذکر قاعده كلي بيان كرده‌اند که به برخي از آنها اشاره مي‌شود:
     
    1. رسول الله (ص) فرمود: «مَن يتصبّرْ يصبرْه الله و مَن يستعففْ يعفه الله و من يستغنِ يغنه الله؛ هر كه خود را به صبر وادارد، خداوند او را صبور گرداند و هر كه طالب عفت باشد (و خود را به عفت وادارد)، خداوند او را عفيف گرداند و هر كه بي‌نيازي جويد (و خود را به بي‌نيازي وادارد)، خداوند او را بي‌نياز گرداند». 
     
    2.  امام علي (ع) فرمود: «مَن تقنع  قنع؛ هر كس خود را به قناعت وادارد، قانع شود». 
    اين روايات در كنار روايت نخست مي‌تواند نويد‌بخش روش كلي تربيتي باشد. در آن روايت، يك دستور جزئي (خود را به حلم واداشتن) به يك دليل كلي (كسي كه خود را شبيه گروهي كند، نزديك است كه همانند آنان گردد) معلّل شده است. در واقع، با تعليل حضرت، دامنه تأثيرگذاري را از حلم به صفات ديگر نيز می¬توان گسترش داد. به همين دليل، می¬گوییم هر جا بتوان نقش يك صفت را بازي كرد، آثار آن صفت در ما به وجود مي‌آيد.
     
    در جمع‌بندي بحث مي‌توان گفت برخي روايات اين قابليت را دارند كه روش¬ها و تكنيك¬هاي كلي ارائه دهند. نمونه آن نيز روايات «من تشبه بقوم» به قرينه «ان لم تكن حليما فتحلم»، «من تقنع قنع» و «من يتصبر يصبره الله» است كه مي‌توانند روش تربيتي و درماني «بازي نقش» را مطرح كنند. البته تبيين دقيق‌تر ظرفيت‌ها و محدوديت‌هاي اين روش، به پژوهش‌هاي بيشتر نياز دارد.
    نام اين روش را روشِ «بازي نقش» مي‌ناميم. اين روش، فرد را در موقعيت و شرايط يك صفت اخلاقي خاص قرار مي‌دهد. در بیشتر موارد، همين كار سبب مي‌شود تا فرد با آن صفت و ویژگی¬ها و امتیاز‌هایش آشنا شود و احساس كند مي‌تواند خود را به آن صفت آراسته سازد.
     
    در پایان، آنچه مي‌تواند براي پژوهشگران حوزه دين و روان¬شناسي مهم باشد، اين است كه ممكن است با بررسي‌هاي روان‌شناختي بيشتر در قرآن و حديث، روش‌هاي بيشتري را بتوان شناسايي و استخراج کرد.
     
     
    منابع
    1. ابن ابى¬الحديد، شرح نهج البلاغه، بيروت، دارالاحياء، 1385 هـ .ق. 
    2. احمد بن حنبل،مسندأحمدابن حنبل،بیروت، دار صادر1389ق.
    3. آمدي، عبدالواحد، غررالحكم و دررالكلم، قم، دفتر تبليغات اسلامي، 1366. 
    4. حسام الدین هندی ،كنز العمال، بیروت، موسسه الرساله، 1409 ق.
    5. سجستانی، سلیمان بن أشعث، سنن أبی داوود، بیروت، دارإحیاء السنه النبویه1389ق.
    6. سيد رضي، خصائص الائمه، مشهد، الاستانه الرضویه المقدسه‏ مجمع البحوث الاسلامیه‏،1406ق. 
    7. مغربی، ‌قاضی نعمان، ‌دعائم الاسلام، ،‌ القاهره، دارالمعارف،1383ق.
     

     

    نوع مقاله: